نكته اول اينكه : اذن در آيه اذن لفظى نيست ، بلكه اذن تكوينى است ، كه عبارت است از به كار انداختن اسباب ، و يا به عبارت ديگر برداشتن موانعى كه سر راه سببى از اسباب است ، چون اگر آن مانع را بر ندارد سبب نمىتواند اقتضاى خود را در مسبب به كار گيرد ، مثلا آتش ، اقتضاى حرارت و سوزاندن را دارد ، و مىتواند مثلا پنبه را بسوزاند ، ولى به شرطى كه رطوبت بين آن و بين پنبه فاصله نباشد ، پس بر طرف كردن رطوبت از بين پنبه و آتش با علم به اينكه رطوبت مانع است و بر طرف كردنش باعث سوختن پنبه است ، اذنى است در عملكردن آتش در پنبه و به كرسى نشاندن اقتضايى كه در ذات خود دارد ، يعنى سوزاندن .
و در عرف عام معمول بود كه كلمه « اذن » را مختص به مواردى مىدانستند كه ماذون له ( كسى كه ديگرى به او اذن داده ) از عقلا باشد . چون عامه ، معناى اعلام را در مفهوم اذن شرط مىدانستند ، مثلا مىگفتند : « من به فلانى اذن دادم كه چنين و چنان كند » و هرگز نمىگفتند : « من به آتش اذن دادم كه پنبه را بسوزاند » ، چون فكر مىكردند آتش شعور ندارد ، و نمىشود چيزى را به آن اعلام نمود ، و نيز نمىگفتند : « من به اسب اجازه دادم بدود » .
ولى قرآن كريم در اين موارد نيز استعمال كرده ، در مورد عقلا فرموده : « وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّه » « 1 » ، و در مورد غير عقلا فرموده : « وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُه بِإِذْنِ رَبِّه » « 2 » و بعيد نيست اين تعميم بر اين اساس باشد كه قرآن كريم علم و ادراك را مختص ذوى العقول نمىداند ، بلكه چنين افاده مىكند كه علم و ادراك در تمامى موجودات جريان دارد ، هم چنان كه در تفسير آيه شريفه « قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّه الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ » گفته شد « 3 » .
و به هر حال عمل از هيچ عامل و اثر از هيچ مؤثرى بدون اذن خداى سبحان تمام نمىشود ، پس هر سببى را كه فرض كنى موانعى دارد كه نمىگذارد در مسبب خود اثر كند ، و اذن خداى تعالى به عمل كردن آن همين است كه آن موانع را بردارد ، و هر سببى را فرض كنى كه در سببيت تمام باشد ، يعنى هيچ مانعى جلوگير عملش نباشد ، باز عملكردش به اذن خدا است و اذن خدا در آن اين است كه مانعى بر سر راهش نگذاشته باشد ، پس تاثير چنين سببى هم ملازم با اذن خدا است ، در نتيجه هيچ سببى بدون اذن او در مسبب خود اثر نمىگذارد .
هامش
( 1 ) هيچ رسولى را نفرستاديم مگر براى اينكه به اذن خدا اطاعت شود . سوره نساء ، آيه 64 .
( 2 ) سرزمين پاك گياهش به اذن پروردگارش مىرويد . سوره اعراف ، آيه 58 .
( 3 ) گفتند : همان خدايى ما را به زبان آورد كه تمامى اشياء را به زبان آورده است . سوره حم سجده ، آيه 21 .