حرف عطف « واو » بر سر آن آمده عطف است بر جمله اى محذوف ، و تقدير آن اين است كه :
قطع كردن و نكردن درختان بنى النضير به اذن خدا بود ، تا چنين و چنان كند ، و تا فاسقان را خوار سازد . بنا بر اين ، عطف در اين آيه نظير عطف در آيه « وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ » « 1 » است ، كه مىفرمايد : و ما اين چنين ملكوت آسمانها و زمين را به ابراهيم نشان داديم تا چنين و چنان شود ، و تا از صاحبان يقين گردد .
* ( « وَما أَفاءَ اللَّه عَلى رَسُولِه مِنْهُمْ فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَيْه مِنْ خَيْلٍ وَلا رِكابٍ وَلكِنَّ اللَّه يُسَلِّطُ رُسُلَه عَلى مَنْ يَشاءُ . . . » ) *
مصدر « افائه » كه فعل ماضى « أفاء » مشتق از آن است ، به معناى ارجاع است ، چون خود آن مصدر از مصدر ثلاثى مجرد « فىء » گرفته شده ، كه به معناى رجوع است . و ضمير در « منهم » به بنى النضير برمىگردد ، كه البته منظور خود آنان نيست ، بلكه اموال ايشان است .
و مصدر « ايجاف » كه فعل « اوجفتم » از آن گرفته شده وقتى در مورد حيوانات سوارى استعمال مىشود ، معناى راندن حيوان به سرعت و به اجبار است . و كلمه « خيل » به معناى اسبان ، و كلمه « ركاب » به معناى شتران است . و جمله * ( « مِنْ خَيْلٍ وَلا رِكابٍ » ) * مفعول فعل « اوجفتم » و كلمه « من » در آن زائده است كه كليت را افاده مىكند .
و معناى آيه اين است كه : آنچه خداى تعالى از اموال بنى النضير به رسول خدا ( ص ) برگردانيد - و ملك آن را به رسول خدا ( ص ) اختصاص داد - بدين جهت به آن جناب اختصاص داد و شما مسلمانان را در آن سهيم نكرد كه در گرفتن قلعه آنان مركبى سوار نشديد ، و به خاطر اينكه راه قلعه تا مدينه نزديك بود پياده بدانجا رفتيد ، و خداى تعالى پيامبران خود را بر هر كس بخواهد مسلط مىسازد ، و خدا بر هر چيزى قادر است . و اينك رسول اسلام را بر بنى النضير مسلط ساخته ، در نتيجه فىء ( غنيمت ) و اموالى كه از اين دشمنان به دست آمده خاص آن جناب است ، هر كارى كه بخواهد در آن اموال مىكند .
* ( « ما أَفاءَ اللَّه عَلى رَسُولِه مِنْ أَهْلِ الْقُرى فَلِلَّه وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ . . . » ) *
از ظاهر اين آيه برمىآيد كه مىخواهد موارد مصرف فىء در آيه قبلى را بيان كند . و فىء در آن آيه را كه خصوص فىء بنى النضير بود به همه فىءهاى ديگر عموميت دهد ، و
هامش
( 1 ) سوره انعام ، آيه 75 .