به يهوديان است ، خواسته بفهماند اين گونه مكرها بر دامن كبريايى خدا گردى نمىنشاند . و اگر آيه را با جمله « عزيز » و « حكيم » ختم كرد ، براى اين است كه باز در اين سوره سرانجام كار يهود و منافقين را تشبيه كرده به اقوامى كه در قرنهاى نزديك به عصر يهوديان و منافقين و بال فريبكاريهاى خود را چشيدند ، و اين خود شاهد عزت و اقتدار خداست . و نيز اگر دچار عذاب شدند ، بدين جهت بوده كه عذابشان بر طبق حكمت و مصلحت بوده ، و اين خود شاهد حكمت خدا است .
* ( « هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ دِيارِهِمْ لأَوَّلِ الْحَشْرِ » ) * اين آيه تسبيح موجودات و عزت و حكمت خداى را كه در آيه قبلى آمده بود تاييد مىكند ، و مراد از جمله « آنان كه از اهل كتاب كافر شدند و خدا بيرونشان كرد » قبيله بنى النضير است كه يكى از قبائل يهود بودند ، و در بيرون شهر مدينه منزل داشتند ، و بين آنان و رسول خدا ( ص ) عهدى بر قرار شده بود كه همواره با هم به مسالمت زندگى كنند ، دشمنان هر يك دشمنان ديگرى و دوستان هر يك دوستان ديگرى باشد . ولى بنى النضير اين پيمان را شكستند ، و رسول خدا ( ص ) دستور داد تا جلاى وطن كنند كه - ان شاء اللَّه - شرح داستانشان در بحث روايتى آينده مىآيد .
كلمه « حشر » به معناى بيرون كردن است اما نه بيرون كردن يك نفر ، بلكه يك جمعيت ، و نه به اختيار ، بلكه به اجبار . و اضافه « اول الحشر » اضافه صفت به موصوف ، و به معناى حشر اولى است . و لام در « لاول » به معناى « فى - در » است ، نظير لامى كه بر سر كلمه « دلوك » در جمله « أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ » « 1 » آمده ، يعنى « نماز بخوان در هنگام دلوك شمس » .
و معناى آيه اين است كه : خداى تعالى همان كسى است كه يهوديان بنى النضير را براى اولين بار از جزيرة العرب از خانه و زندگيشان بيرون كرد .
آن گاه به اهميت اين جريان اشاره نموده ، مىفرمايد : * ( « ما ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا » ) * يعنى :
هيچ احتمال نمىداديد كه دست از وطن خود كشيده بيرون روند ، چون شما از اين قبيله قوت و شدت و نيرومندى سابقه داشتيد . * ( « وَظَنُّوا أَنَّهُمْ مانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّه » ) * خود آنها هم هرگز چنين احتمالى نمىدادند ، آنها پيش خود فكر مىكردند قلعه هاى محكمشان نمىگذارد خدا آسيبشان برساند ، و ما دام كه در آن قلعه ها متحصن هستند ، مسلمانان بر آنان غلبه نمىيابند . در
هامش
( 1 ) سوره اسرى ، آيه 78 .