اين آيه با اينكه مىتوانست بفرمايد « مانعتهم حصونهم من المسلمين » فرمود « من اللَّه » و اين بدان جهت است كه در آيه قبلى اخراج آنان را به خدا نسبت داده بود . و همچنين در ذيل آيه ، القاى رعب در دلهاى آنان را به خدا نسبت داد . از لحن اين آيه استفاده مىشود كه بنى النضير چندين قلعه داشتند ، نه يكى ، چون فرموده « حصونهم » .
آن گاه به فساد پندار آنان ، و خبط و اشتباهشان پرداخته ، مىفرمايد : * ( « فَأَتاهُمُ اللَّه مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا » ) * خداى تعالى از جايى و از درى به سراغشان آمد كه هيچ خيال نمىكردند .
و منظور از « آمدن خدا » نفوذ اراده او در ميان آنان است ، اما نه از راهى كه آنان گمان مىكردند - كه همان دژها و درها است - بلكه از طريق باطنشان كه همان راههاى قلبيشان است ، لذا مىفرمايد : * ( « وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ » ) * . و كلمه « رعب » به معناى خوفى است كه دل را پر كند ، * ( « يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ » ) * ، خانه هايشان را به دست خود ويران مىكردند كه به دست مسلمانان نيفتد . و اين از قوت سيطره اى بود كه خداى تعالى بر آنان داشت ، براى اينكه خانمانشان را به دست خود آنان و به دست مؤمنان ويران كرد . و اينكه فرمود : « و به دست مؤمنان » بدين جهت است كه خدا به مؤمنان دستور داده ، و آنان را به امتثال دستور و به كرسى نشاندن اراده اش موفق فرموده بود . * ( « فَاعْتَبِرُوا » ) * پس پند بگيريد اى صاحبان بصيرت ، چون مىبينيد كه خداى تعالى يهوديان را به خاطر دشمنيشان با خدا و رسول چگونه در بدر كرد .
بعضى از مفسرين « 1 » گفتهاند : خود يهوديان خانه هايشان را خراب كردند ، تا بهتر بتوانند فرار كنند ، و مؤمنين خانه هاى ايشان را خراب كردند تا به آنان برسند .
بعضى « 2 » ديگر گفتهاند : منظور از تخريب خانه ها اختلال نظام زندگى است . يهوديان به خاطر نقض عهد ، خانه هاى خود را خراب كردند . و منظور از خراب كردن آن به دست مؤمنين ، اين است كه مؤمنين مامور شدند با ايشان قتال كنند .
ولى هيچ يك از اين دو قول به نظر درست نمىرسد ، زيرا ظاهر جمله * ( « يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ . . . » ) * اين است كه بيان باشد براى جمله * ( « فَأَتاهُمُ اللَّه مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا » ) * و معلوم مىشود كه تخريب بيوت اثر نقض عهد است ، و بعد از آن واقع شده است ، و وجه اول مىخواست بگويد : تخريب خانه ها به نقشه خود يهود بود ، نه نقشه الهى . و وجه دوم مىخواست بگويد : تخريب خانه ها عين نقض عهد است ، نه اينكه به راستى خانه ها را خراب
هامش
( 1 و 2 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 259 .