شرطى كه نجوايتان توأم با اثم و عدوان و معصيت رسول نباشد ، بلكه تناجى به بر و تقوا باشد .
منظور از « بر » تمامى كارهاى خير است كه در مقابل كلمه « عدوان » قرار گرفته ، و منظور از « تقوى » آن عملى است كه « اثم » نباشد . آن گاه مطلب را با أمر به مطلق تقوا و تهديد از قيامت تاكيد نموده ، مىفرمايد : * ( « وَاتَّقُوا اللَّه الَّذِي إِلَيْه تُحْشَرُونَ » ) * .
* ( « إِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئاً إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه . . . » ) *
مراد از « نجوى » - به طورى كه از سياق استفاده مىشود - نجوايى است كه آن روز در بين منافقين و بيماردلان جريان داشته ، نجوايى كه از ناحيه شيطان بوده . به اين معنا كه شيطان اين عمل را در دلهايشان جلوه داده بود و تشويقشان كرده بود كه با يكديگر نجوى كنند تا مسلمانان را اندوهگين و پريشان خاطر كنند ، تا خيال كنند مىخواهد بلايى بر سرشان بيايد .
خداى سبحان بعد از آنكه نجوى را با آن شرايط براى مؤمنين تجويز كرد ، مؤمنين را دلگرم و خاطر جمع كرد كه اين توطئه ها نمىتواند به شما گزندى برساند ، مگر به اذن خدا ، چون زمام امور همه به دست خدا است ، پس بر خدا توكل كنيد ، و از ضرر نجواى منافقين اندوهگين نشويد كه خدا تصريح كرده به اينكه : « وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّه فَهُوَ حَسْبُه » « 1 » و وعده داده كه هر كس بر او توكل كند خدا برايش كافى است ، و با اين وعده وادارشان مىكند بر توكل و مىفرمايد : كه توكل از لوازم ايمان مؤمن است ، اگر به خدا ايمان دارند بايد بر او توكل كنند كه او ايشان را كفايت خواهد كرد . اين بود معناى * ( « وَلَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئاً إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه وَعَلَى اللَّه فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ » ) * .
* ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّه لَكُمْ . . . » ) *
مصدر « تفسح » به معناى فراخى است . همچنين كلمه « فسح » . و كلمه « مجالس » جمع « مجلس » است كه به معناى مكان جلوس است . و منظور از « فراخى دادن در مجالس » اين است كه آدمى خود را جمع و جور كند تا جاى آن ديگرى فراخ شود ، و « فسحت دادن خدا به چنين كس » به اين معنا است كه جاى او را در بهشت وسعت دهد .
اين آيه شريفه ادبى از آداب معاشرت را بيان مىكند ، و از سياق آن برمىآيد كه قبل از اين دستور وقتى اصحاب در مجلس رسول خدا ( ص ) حاضر مىشدند ،
هامش
( 1 ) هر كس بر خدا توكل كند خدا او را بس است . سوره طلاق ، آيه 3 .