به صورتى مىنشستند كه جا براى سايرين نمىگذاشتند ، و واردين جايى براى نشستن نمىيافتند كه آيه شريفه ايشان را ادب آموخت . البته اين دستور اختصاص به مجلس رسول خدا ( ص ) ندارد ، هر چند آيه شريفه در آن مورد نازل شده ، ليكن دستور عمومى است .
و معناى آيه اين است كه : اى كسانى كه ايمان آوردهايد وقتى به شما گفته مىشود جمع و جور بنشينيد و جا بدهيد تا ديگران هم بتوانند بنشينند ، وسعت بدهيد تا خدا هم در بهشت به شما وسعت دهد .
* ( « وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا » ) * - اين جمله متضمن يك ادب ديگر است . كلمه « نشوز » - به طورى كه گفتهاند - به معناى بلند شدن از سر چيزى و برگشتن از آن است ، و نشوز از مجلس به اين است كه آدمى از مجلس برخيزد تا ديگرى بنشيند ، و بدين وسيله او را تواضع و احترام كرده باشد .
و معناى جمله اين است كه : اگر به شما پيشنهاد مىشود كه از جاى خود برخيزيد تا ديگرى كه افضل و عالمتر و با تقواتر از شما است بنشيند ، بپذيريد و جاى خود را به او بدهيد .
* ( « يَرْفَعِ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ » ) * - در اين معنا هيچ ترديدى نيست كه لازمه ترفيع خدا درجه بنده اى از بندگانش را باعث زيادتر شدن قرب او به خداى تعالى است ، و اين خود قرينه و شاهدى است عقلى بر اينكه مراد از اينهايى كه موهبت علمشان دادهاند ، علمايى از مؤمنين است . بنا بر اين ، آيه شريفه دلالت مىكند بر اينكه مؤمنين دو طايفه هستند ، يكى آنهايى كه تنها مؤمنند ، دوم آنهايى كه هم مؤمنند و هم عالم ، و طايفه دوم بر طايفه اول برترى دارند ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ » « 1 » .
با اين بيان روشن گرديد كه مساله بالا بردن درجاتى كه در آيه شريفه مورد بحث آمده ، مخصوص علماى از مؤمنين است . آنها هستند كه كلمه « رفع درجات » در موردشان صادق است ، و اما بقيه مؤمنين ارتقائشان به چند درجه نيست ، بلكه تنها به يك درجه است .
بنا بر اين ، تقدير آيه شريفه چنين است : « يرفع اللَّه الذين امنوا منكم درجة و يرفع الذين اوتوا العلم منكم درجات » و در اين آيه شريفه تعظيم و احترامى از علماى امت شده كه بر هيچ كس پوشيده نيست . و جمله * ( « وَاللَّه بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ » ) * مضمون آيه را تاكيد مىكند .
هامش
( 1 ) آيا آنان كه مىدانند با آنان كه نمىدانند برابرند ؟ . سوره زمر ، آيه 9 .