* ( « وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْ لا يُعَذِّبُنَا اللَّه بِما نَقُولُ » ) * - اين جمله عطف است بر جمله « حيوك » ، و ممكن است حال باشد . و از ظاهر آن برمىآيد كه اين گفتار ، گفتار زبانى ايشان نبوده ، بلكه حديث نفس بوده كه در دل با خود مىگفتند ، و اين جمله تحريك است به صورت طعنه ( مثل اينكه به كسى كه تهديدت مىكند مىگويى همين حالا بزن چرا نمىزنى ؟ ) . پس اين سخن از منافقين انكار رسالت رسول خدا ( ص ) بر اساس كنايه است ، و معنايش اين است كه : اينان به تو تحيتى مىدهند كه خدا چنان تحيتى به تو نفرستاده ، و در دل با خود مىگويند كه : تو پيامبر خدا نيستى ، اگر بودى ايشان را به خاطر آن تحيت عذاب مىكردى .
بعضى از مفسرين « 1 » گفتهاند : مراد از جمله * ( « وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ » ) * اين نيست كه در دل با خود مىگفتند ، بلكه اين است كه در بين خود و براى يكديگر مىگفتند ، و اين معنا كمى از سياق آيه به دور است .
* ( « لَوْ لا يُعَذِّبُنَا اللَّه بِما نَقُولُ » ) * - خداى تعالى اين احتجاج منافقين را با جمله * ( « حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمَصِيرُ » ) * پاسخ داده ، مىفرمايد : منافقين در اينكه عذاب خدا را انكار كردند اشتباه كردند ، و به طور قطع به آن عذابى كه به آن تهديد شدهاند خواهند رسيد ، و آن عذاب جهنم است كه داخلش خواهند شد ، و حرارتش را خواهند چشيد ، و همين جهنم براى عذابشان بس است .
گويا همين منافقين و بيماردلان بودند كه بعد از آنكه از مناهى و گناهان خدا دست برنداشتند آيه سوره احزاب در باره شان نازل شد كه مىفرمايد : « لَئِنْ لَمْ يَنْتَه الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا » « 2 » .
* ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَناجَيْتُمْ فَلا تَتَناجَوْا بِالإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ . . . » ) *
سياق آيات خالى از اين دلالت نيست كه آيه شريفه در مقام تخفيف و رخصت نازل شده ، و در آن خطاب را متوجه مؤمنين واقعى كرده ، مىفرمايد : شما مىتوانيد نجوى كنيد ، به
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 250 .
( 2 ) اگر منافقان از توطئه و كسانى كه در دلهايشان بيمارى است و آنانى كه خبرهاى اراجيف در شهر مدينه پخش مىكنند دست برندارند هر آينه تو را بر دفع آنان بگماريم تا ديگر مجاور تو نباشند مگر زمانى اندك ، اينان ملعونند هر كجا يافت شوند بايد به خوارى كشته شوند . سوره احزاب ، آيه 60 و 61 .