و بىنوايان مكلف بدان نيستند ، هم چنان كه همين معنا قرينه است بر اينكه منظور از وجوب در « فقدموا » وجوب صدقه بر توانگران است .
* ( « أأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ . . . » ) *
اين آيه شريفه حكم صدقه در آيه قبلى را نسخ كرده ، و در ضمن عتاب شديدى به اصحاب رسول خدا ( ص ) و مؤمنين فرموده كه به خاطر ندادن صدقه به كلى از نجواى با رسول خدا ( ص ) صرفنظر كردند ، و به جز على بن ابى طالب احدى صدقه نداد و نجوى نكرد ، و تنها آن جناب بود كه ده نوبت صدقه داد و نجوى كرد . و به همين جهت اين آيه نازل شد ، و حكم صدقه را نسخ كرد .
كلمه « اشفاق » به معناى ترس است ، و جمله * ( « أَنْ تُقَدِّمُوا » ) * مفعول اين كلمه است ، و معناى آيه اين است كه : آيا ترسيديد صدقه دهيد كه نجوى را تعطيل كرديد ؟ احتمال هم دارد كه مفعول كلمه مذكور حذف شده و تقدير كلام « ء اشفقتم الفقر . . . » باشد ، يعنى آيا از فقر ترسيديد كه به خاطر صدقه ندادن نجوى نكرديد .
بعضى از مفسرين « 1 » گفتهاند : اگر كلمه « صدقه » را به صيغه جمع آورد و فرمود « صدقات » براى اين است كه ترس صحابه از يك بار صدقه دادن نبود ، چون يك بار صدقه دادن كسى را فقير نمىكند ، بلكه ترسشان از دادن صدقات بسيار براى نجواهاى بسيار بوده .
* ( « فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتابَ اللَّه عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ . . . » ) * - يعنى حال كه از عمل بدانچه مكلف شديد سر باز زديد ، و خدا هم از اين سرپيچيتان صرفنظر نموده ، به عفو و مغفرت خود به شما رجوع نمود ، اينك رجوع او را غنيمت شمرده در امتثال ساير تكاليفش چون نماز و روزه كوشش كنيد .
بنا بر اين ، جمله * ( « وَتابَ اللَّه عَلَيْكُمْ » ) * دلالتى بر اين معنا هم دارد كه ترك نجوى به خاطر ندادن صدقه گناه بوده ، چيزى كه هست خداى تعالى ايشان را آمرزيده .
و در اينكه جمله * ( « فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ » ) * را با آوردن حرف « فاء » بر سرش ، متفرع كرد بر جمله * ( « فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا . . . » ) * دلالتى است بر اينكه حكم وجوب صدقه قبل از نجوى نسخ شده .
و در جمله * ( « وَأَطِيعُوا اللَّه وَرَسُولَه » ) * دلالتى هست بر عموميت حكم اطاعت نسبت به اين تكليف و ساير تكاليف ، و اينكه اطاعت به طور مطلق واجب است . و در جمله * ( « وَاللَّه خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ » ) * نوعى تشديد هست كه حكم وجوب اطاعت خدا و رسول را تاكيد مىكند .
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 28 ، ص 31 .