در عين حال خودش باز مالك بود و هست ، و لذا فرموده : « لِلَّه ما فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ » « 1 » و نيز فرموده : « وَلِلَّه مُلْكُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ » « 2 » و باز فرموده : « وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّه الَّذِي آتاكُمْ » « 3 » .
و اما به معناى دوم ، براى اينكه از ظاهر آيات قيامت از قبيل آيه « كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ » « 4 » و غير آن بر مىآيد كه همه انسانهاى روى زمين فانى مىشوند ، و آنچه از آيه مورد بحث زودتر به ذهن مىرسد اين است كه مراد از ميراث بودن آسمانها و زمين همين معناى دوم باشد .
و به هر حال در آيه شريفه توبيخ سختى از بخيلها شده ، كه از مال خدا در راه خدا انفاق نمىكنند ، با اينكه وارث حقيقى اموال خداى تعالى است ، و اموال نه براى آنان باقى مىماند ، و نه براى غير ايشان ، و اگر نفرمود : « و له ميراث السماوات و الأرض » ، با اينكه مىتوانست اينطور بفرمايد ، چون قبلا نام اللَّه برده شده بود ، و اگر به جاى ضمير دوباره اسم ظاهر اللَّه را آورده فرمود : * ( « وَلِلَّه مِيراثُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ » ) * براى اين بود كه در توبيخ آنان تشديد كرده باشد .
* ( « لا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا . . . » ) *
كلمه « استواء » كه مصدر فعل * ( « لا يَسْتَوِي » ) * است به معناى همان تساوى معروف است ، مىخواهد بفرمايد : بين اين دو طايفه تساوى نيست ، و اين دو طايفه عبارتند از :
1 - كسانى كه قبل از جنگ انفاق كردند ، و در جنگ شركت هم جستند . 2 - كسانى كه بعد از پايان جنگ انفاق كردند و قتال نمودند ، و اين طايفه دوم در آيه شريفه حذف شده ، چون جمله * ( « أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا » ) * بر آن دلالت مىكرد .
و مراد از فتح - به طورى كه گفتهاند - « 5 » فتح مكه و يا فتح حديبيه است ، و اينكه قتال را عطف بر انفاق كرده ، خالى از اين اشاره و بلكه دلالت نيست كه مراد از انفاق در راه خدا كه در اين آيات مردم را به انجام آن تشويق كرده انفاق در جهاد است .
و گويا آيه شريفه در اين مقام است كه اين معنا را بيان كند كه در انفاق در راه خدا
هامش
( 1 ) براى خداست آنچه در آسمانها و زمين است . سوره لقمان ، آيه 26 .
( 2 ) براى خداست ملك آسمانها و زمين . سوره نور ، آيه 42 .
( 3 ) از مال خدا كه به شما داده به ايشان بدهيد . سوره نور ، آيه 33 .
( 4 ) هر كسى فنا شونده است . سوره رحمن ، آيه 26 .
( 5 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 172 .