* ( « وَما لَكُمْ لا تُؤْمِنُونَ بِاللَّه وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّكُمْ . . . » ) *
مراد از « ايمان » ايمانى است كه داراى اثر باشد ، كه يكى از آثار آن انفاق در راه خدا است - و اگر خواستى اينطور بگو - مراد از ايمان اين است كه : آثار آن مقدار ايمانى را كه دارند مترتب كنند .
در جمله * ( « وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّكُمْ » ) * از خداى تعالى تعبير به « رب » كرده ، و رب را به ضمير « كم - شما » اضافه كرده ، تا به علت دعوت و امر اشاره كرده باشد ، گويا فرموده : شما را به اين علت دعوت به ايمان به خدا كرده كه خدا رب شما است ، و واجب است كه به وى ايمان آوريد .
* ( « وَقَدْ أَخَذَ مِيثاقَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ » ) * - اين جمله توبيخى را كه از اول آيه فهميده مىشد تاكيد مىكند ، و ضمير در « اخذ - گرفت » به خداى سبحان برمىگردد ، البته ممكن هم هست كه به رسول خدا ( ص ) برگردد ، ( چون رسول خدا ( ص ) هم از مسلمانان بيعت و ميثاق مىگرفت ) و به هر حال منظور از ميثاقى كه گرفته شده همان چيزى است كه شهادت هر مسلمانى بر آن دلالت دارد ، آرى شهادت مسلمان بر وحدانيت خدا و رسالت رسول او در آن روزى كه اسلام مىآورد دلالت داشت بر اينكه از همين روز تسليم و مطيع خدا و رسول است .
بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : مراد از ميثاق آن عهدى است كه در روز ألست در عالم ذر از هر انسانى گرفتهاند ، و بنا بر اين احتمال ضمير در « اخذ » تنها مىتواند به خداى سبحان برگردد ، و ليكن اين احتمال از سياق كه سياق احتجاج عليه مؤمنين است بدور است ، براى اينكه مؤمنين به ياد چنين ميثاقى نبودند . علاوه بر اين ، ميثاق در عالم ذر اختصاص به مؤمنين ندارد ، كفار و منافقين هم ، چنين ميثاقى سپردهاند .
* ( « هُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ عَلى عَبْدِه آياتٍ بَيِّناتٍ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ . . . » ) *
مراد از « آيات بينات » آيات قرآن كريم است ، كه فرائض دينى را براى آنان بيان مىكند ، و فاعل « * ( لِيُخْرِجَكُمْ ) * - تا خارجتان كنند » ضميرى است كه به خدا و يا به رسول خدا ( ص ) برمىگردد ، گو اينكه برگشت احتمال دوم هم به همان احتمال اول است ، ( چون به هر حال خداست كه انسانها را هدايت مىكند و رسول او واسطه است ) پس ميثاق هم ميثاق او است ، كه يا آن را بدون واسطه گرفته ، و يا به وساطت رسولش گرفته
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 170 .