و در باره كلمه « اجر » راغب گفته : كلمه اجر و اجرت عبارت است از پاداش و ثوابى كه در مقابل عمل ما به خودمان برمىگردد ، حال چه اينكه دنيايى باشد ( مانند اجرت خياطت و زراعت و امثال اينها ) ، و يا اجر اخروى باشد . و سپس اضافه مىكند كه اين كلمه جز در مورد سود و فايده استعمال نمىشود ، يعنى اثر بدى كه از عمل بد من عايدم مىشود اجر ناميده نمىشود ، به خلاف كلمه « جزا » كه هم در نفع به كار مىرود ، و هم در ضرر ، ( هم عذاب دوزخ را جزاى تبهكاران مىنامند ، و هم نعيم بهشت را جزاى نيكوكاران ) - اين بود خلاصه گفتار وى .
البته در مورد عطاياى خدايى بايد دانست كه آنچه خدا به عنوان پاداش در برابر اعمال خير به بندگان مىدهد تفضلى است از او ، نه اينكه بنده از او طلبكار و مستحق آن باشد ، چون عبد و آنچه مىكند همه ملك طلق خداى سبحان است ، ملكى كه قابل نقل و انتقال نيست ، ( ملكى كه بعد از تمليك به غير ، باز باقى است ) ، چيزى كه هست خداى تعالى خودش به اعتبار قانونى ، عبد را مالك اجر و ثواب اعتبار كرده ، و او را نخست مالك عمل خود و سپس مالك آثار عمل خويش از قبيل كيفر و پاداش دانسته ، و اين معنا با اينكه مالك عبد و عمل خود او است ، تفضل ديگرى است از او ، آن گاه از ميان همه اعمال عبد آنچه محبوب او است و خير است انتخاب نموده ، وعده ثوابى در برابرش داده ، و اين ثواب را خود او اجر خوانده ( با اينكه در واقع اجر و جزا نيست ) و اين هم تفضل ديگرى است از او ، چون خود خداى تعالى از اين گونه اعمال عبد استفاده نمىكند ، نه در دنيا و نه در آخرت ، بلكه تنها خود عبد است كه از پاداش اعمال نيكش بهره مند مىشود ، مع ذلك پاداش آن را اجر خوانده و فرموده : « لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ » « 2 » ، و نيز فرموده : « إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ » « 3 » و در جايى ديگر بعد از توصيف بهشت و نعيم آن مىفرمايد : « إِنَّ هذا كانَ لَكُمْ جَزاءً وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً » « 4 » ، و از سوى ديگر همين كه اين تفضل خود را شكرى از ناحيه
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « اجر » .
( 2 ) براى كسانى از بندگان من كه نيكى نموده تقوا پيشه كنند اجرى عظيم هست . سوره آل عمران ، آيه 172 .
( 3 ) كسانى كه ايمان آورده و عملهاى صالح انجام دادند اجرى بدون منت دارند . سوره حم سجده ، آيه 8 .
( 4 ) اين بهشت و نعيمش جزاى شما است ، و كوشش شما همواره مشكور بوده است . سوره انسان ، آيه 22 .