* ( « وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَبارَكَ فِيها وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها » ) * ، در آيات مورد بحث بيان مىكند ، چون در اين آيات قرار دادن كوه ها در زمين و بركت دادن به زمين و تقدير ارزاق را با خلقت زمين يك جا بيان كرده و سپس خلقت آسمان را با كلمه « ثم » به آن عطف كرده . پس ديگر نمىتوانيم اين كلمه را به معناى بعديت زمانى بگيريم . به عبارت ساده تر : در آيات مورد بحث كلمه « ثم » ظهور در اين دارد كه خلقت آسمانها بعد از زمين بوده و در آيات سوره « نازعات » كلمه « بعد ذلك » نيز ظهور دارد در اينكه خلقت زمين ( كه گفتيم با دحو و گستردن آن يكى است ) ، بعد از خلقت آسمانها بوده ، ولى ظهور جمله « بعد ذلك » روشنتر ، و قويتر از ظهور كلمه « ثم » در بعديت است - و خدا داناتر است .
* ( « وَهِيَ دُخانٌ » ) * - اين جمله حال است از كلمه « سماء » و جمله چنين معنا مىدهد :
خداى تعالى متوجه آسمان شد ، تا آن را بيافريند ، در حالى كه چيزى بود كه خدا نامش را دود گذاشت و آن ماده اى بود كه خدا به صورت آسمانش در آورد و آن را هفت آسمان كرد ، بعد از آن كه از هم متمايز نبودند و همه يكى بودند . و به همين مناسبت در آيه مورد بحث آن را مفرد آورد و فرمود : * ( « ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ » ) * و نفرمود : « الى السماوات » .
* ( « فَقالَ لَها وَلِلأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً » ) * - حرف « فاء » كه بر سر اين جمله آمده ، آن را فرع ما قبل كرده - كه همان توجه خدا به سوى آسمان باشد - و چون بدون شك مورد و مقام آيه مورد تكوين است ، در نتيجه اينكه به آسمان و زمين فرمان مىدهد كه * ( « ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً ) * - چه بخواهيد و چه نخواهيد بايد بياييد » ، كلمه و فرمان تكوينى است ، نه اينكه خداوند چنين سخنى گفته باشد ، بلكه همان امر تكوينى است كه در هنگام ايجاد موجودى صادر مىكند و آيه « إِنَّما أَمْرُه إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ » « 1 » از آن خبر مىدهد .
و مجموع دو جمله « ائتيا » و جمله « أتينا » كه اولى فرمان خدا و دومى پاسخ زمين و آسمان است ، صفت ايجاد و تكوين را ممثل مىكند ، تا فهم مردم ساده آن را درك كند . و به طورى كه از كلام خداى تعالى استفاده مىشود ، علم را براى تمامى موجودات قائل است ، چيزى كه هست سخن گفتن خدا با هر چيزى به حسب حال آن چيز و مناسب با آن است ، و بنا بر اين جمله مورد بحث كه يكى از مواردى را كه خدا با موجودات سخن گفته حكايت مىكند حقيقتى تحليلى خواهد بود .
و ما در مباحث قبلى مقدارى در باره اين مطلب بحث كردهايم ، و - ان شاء اللَّه تعالى -
هامش
( 1 ) سوره يس ، آيه 82 .