بر حسب ظاهر حس به دنبال ميل شمالى و جنوبى خورشيد پديد مىآيد . پس ايام چهارگانه همان فصول چهارگانه است .
و اما ايامى كه در اين آيات براى خلقت آسمانها و زمين آمده ، چهار روز است دو روز براى خلقت زمين ، و دو روز براى به پا داشتن آسمانهاى هفتگانه ، بعد از آنكه دود بود ، و اما ايامى كه در آن اقوات درست شده ايام تقدير اقوات است ، نه خلقت آنها ، و آنچه كه در كلام خداى تعالى مكرر آمده اين است كه خداى تعالى آسمانها و زمين را در شش روز آفريده ، نه مجموع خلق و تقدير را . پس حق اين است كه ظرف مزبور تنها قيد براى جمله اخير است و ديگر نه حذفى لازم مىآيد ، و نه تقديرى ، و مراد بيان تقدير ارزاق زمين در چهار فصل سال است .
* ( « سَواءً لِلسَّائِلِينَ » ) * - كلمه « سواء » مفعول مطلق است براى فعلى تقديرى ، و معنايش اين است كه : اقوات تقدير شده فراهم شد ، فراهم شدنى مخصوص ، براى محتاجان . ممكن هم هست حال باشد از اقوات و معنايش اين باشد كه : خدا اقوات را تقدير كرد ، در حالى كه براى محتاجان يكسان و برابر بود ، به طورى كه همه از آن استفاده كنند ، نه زياد بيايد و نه كم .
و منظور از « سائلين » انواع نباتات و حيوانات و انسان است كه همه در بقاى خود محتاج به ارزاقند و به اعتبار اين احتياج ذاتى آنان را « سائل - درخواست كننده » خواند ، چون با زبان حال از پروردگار خود رزق مىخواهند .
آرى هر چند ظاهر اين دو آيه شريفه اين است كه تنها در باره صاحبان عقل سخن مىگويد و ليكن از آن دو و مخصوصا از آيه دومى برمىآيد كه مراد از سؤال - همانطور كه گفتيم - احتياج و استعداد است . و بنا بر اين كه چنين باشد ، آيه عموميت خواهد داشت و شامل نبات هم مىشود و اگر ضمير صاحبان عقل را آورده ، از باب غلبه دادن جانب آنان است .
هم چنان كه آيه : « يَسْئَلُه مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ » « 1 » و آيه « وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوه » « 2 » نيز دلالت دارد بر اينكه منظور از اين درخواست ، درخواست زبانى نيست ، بلكه درخواست طبيعت و ذات آنهاست « 3 » .
هامش
( 1 ) همه آنان كه در آسمانها و زمين هستند از او درخواست دارند . سوره رحمان ، آيه 29 .
( 2 ) هر چه را كه درخواست كنيد به شما داده . سوره ابراهيم ، آيه 34 .
( 3 ) چون مىبينيم كه كفار مانند سايرين مصداق جمله * ( « مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ » ) * هستند ، با اينكه به زبان از خدا سؤال و درخواست نمىكنند . پس معلوم مىشود منظور از اين سؤال ، درخواست ذاتى محتاجان است . ( مترجم ) .