يكى از حرفهايى كه مفسرين « 1 » در اين آيه زدهاند ، اين است كه : ضمير در جمله « يتحاجون » به مطلق كفار دوزخى برمىگردد . و اين همانطور كه توجه فرموديد احتمالى است بعيد . بعضى « 2 » ديگر گفتهاند : به قريش برمىگردد ، اين احتمال از آن هم بعيدتر است .
* ( « وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ » ) * اين آيه شريفه حكايت گفتگوى دوزخيان - كه آل فرعون هم جزو ايشانند - با خازنان جهنم است ، كه خداى سبحان آن را دنبال داستان آل فرعون آورده . و اگر دوزخيان از خازنان جهنم التماس دعا مىكنند ، چون از استجابت دعاى خود مايوسند .
و مراد از * ( « يَوْماً مِنَ الْعَذابِ » ) * يك روز از روزهاى دنيا نيست ، بلكه يك روز از روزهاى عالم خودشان است كه در نتيجه معنايش اين مىشود : از خدا بخواهيد پاره اى از عذاب جهنم را بر ما تخفيف دهد .
* ( « قالُوا أوَ لَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ » ) * خازنان دوزخ در پاسخشان مىگويند : مگر پيامبران خدا با بينات و براهين و معجزات به سوى شما نيامدند ؟ در جواب مىگويند : چرا ، آمدند . و همين خود اعترافى است از ايشان به اينكه به انبيا كفر ورزيدند ، در عين اينكه به حقانيت آنان علم داشتند و اين خود كفر به مساله نبوت است و به همين جهت خازنان دوزخ ديگر در باره درخواست آنان چيزى نگفتند كه ما دعا مىكنيم يا نمىكنيم ، بلكه گفتند : خودتان دعا كنيد و در ضمن متوجهشان كردند كه دعايشان مستجاب نيست .
و معناى اينكه گفتند : * ( « وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ » ) * ، اين است كه دعاى كفار در جو و شرايطى است كه ضلالت و بىفايدگى از هر سو حكمفرما است ، در نتيجه چنين دعايى به هدف اجابت نمىرسد . و اين جمله تتمه كلام خازنان دوزخ است ، البته اين چيزى است كه از سياق استفاده مىشود و گرنه احتمال بعيدى هست كه جزو كلام خداى تعالى باشد .
و اين جمله چه از خازنان دوزخ باشد و چه از خداى متعال ، معناى تعليل را مىدهد و حاصل معنايش اين است كه : خود شما دعا كنيد ، ولى دعاى شما مستجاب نمىشود ، چون كافريد و دعاى كافر مستجاب شدنى نيست .
هامش
( 1 و 2 ) روح المعانى ، ج 24 ، ص 74 .