نيز آمده . و معناى جمله * ( « وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ » ) * اين است كه : كفار شفاعت پذيرفته ندارند .
* ( « يَعْلَمُ خائِنَةَ الأَعْيُنِ وَما تُخْفِي الصُّدُورُ » ) * بعضى « 1 » گفتهاند : كلمه « خائنة » مصدر است ، مانند « خيانت » نظير كلمه « كاذبة » و « لاغية » كه اولى به معناى « كذب » و دومى به معناى « لغو » است ، و مراد از « خائنة الاعين » تمامى گناهان نيست ، بلكه تنها آن گناهانى منظور است كه براى ديگران هويدا نباشد ، و از آنان پوشيده باشد ، مانند « سارقة النظر » كه به معناى نگاه هاى زير چشمى و پنهانى است ، به دليل اينكه جمله « خائنة الاعين » با جمله « و ما تخفى الصدور » آمده .
بعضى « 2 » ديگر گفتهاند جمله مزبور از باب اضافه صفت به موصوف است و لازمه آن اين است كه علم خدا به « خائنة الاعين » به معناى معرفت باشد و معناى آيه چنين باشد كه :
خدا چشمهاى خائن را مىشناسد . ولى معناى صحيح همان معناى اول است .
و جمله * ( « وَما تُخْفِي الصُّدُورُ » ) * به معناى وجوه كفر و نفاق و گناهان است كه صاحبش آن را در نفس خود پنهان مىداشت .
* ( « وَاللَّه يَقْضِي بِالْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِه لا يَقْضُونَ بِشَيْءٍ . . . » ) *
اين جمله حجت ديگرى است بر يگانگى خداى تعالى در الوهيت ، كه آن را بعد از داستان انحصار ملك در خدا در روز قيامت ، نيز بعد از ذكر اينكه خدا * ( « خائِنَةَ الأَعْيُنِ » ) * را مىداند ، آورده ، تا آن دو جمله مقدمه براى جمله مورد بحث بوده باشند .
و حاصل اين حجت آن است كه : يكى از لوازم ضرورى و بديهى الوهيت اين است كه إله بايد در بندگان خود و در بين آنان به حق داورى كند و خداى سبحان در قيامت در بين خلقش به حق داورى مىكند ، اما خدايانى كه شما مشركين اتخاذ كردهايد ، هيچ حكمى نمىكنند ، نه به حق و نه به باطل ، براى اينكه اين آلهه خود مملوك خدايند ، و هيچ چيز را مالك نيستند .
و يكى از موارد قضاى خداى تعالى تدبير جزئيات امور بندگان است كه از راه خلقت چيزى بعد از خلقت چيز ديگر انجام مىدهد ، آرى اين تدبير خود مصداقى از حكم و قضا است ، به شهادت اينكه يك جا مىفرمايد : « إِنَّما أَمْرُه إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ » « 3 » ، و جايى ديگر همين خلقت و تدبير را تعبير به قضا كرده فرموده
هامش
( 1 و 2 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 519 .
( 3 ) فرمان نافذ خدا ( در عالم ) چون اراده خلقت چيزى راى كند به محض اينكه گويد باش بلافاصله موجود خواهد شد . سوره يس ، آيه 83 .