است . يكى ديگر آيه « أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ » « 1 » است و يكى ديگر آيه « يا أَيُّهَا الإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيه » « 2 » است . و معناى « لقاء » اين است كه : در آن روز تمامى سببهايى كه در دنيا مردم را به خود مشغول مىكرد از كار مىافتند و در آن روز اين حقيقت فاش و روشن مىشود كه تنها حق مبين خداست ، و در آن روز حقيقت هر كسى نيز براى خدا بروز مىكند * ( « يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ لا يَخْفى عَلَى اللَّه مِنْهُمْ شَيْءٌ . . . » ) *
اين آيه شريفه كلمه « يوم التلاق » را تفسير مىكند ، مىفرمايد : يوم التلاق روزى است كه باطن مردم ظاهر مىشود . و معناى « بروز مردم براى خدا » اين نيست كه خدا در دنيا از باطن مردم خبر نداشت ، و در آن روز خبردار مىشود ، بلكه معنايش اين است كه : مردمى كه در دنيا به خاطر اشتغال به سببهاى موهوم از معرفت پروردگارشان محجوب بودند و متوجه نبودند كه ملك خدا بر آنها احاطه دارد و تنها حاكم بر آنان خداست ، و يگانه در ربوبيت و الوهيت است ، روز قيامت به خاطر از كار افتادن آن سببهاى موهوم اين معانى برايشان بروز مىكند .
پس جمله * ( « يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ » ) * اشاره است به از بين رفتن هر سببى كه در دنيا حاجب و مانع از درك حقايق بود . و جمله * ( « لا يَخْفى عَلَى اللَّه مِنْهُمْ شَيْءٌ » ) * تفسير همان بروز براى خداست و معناى آن را توضيح مىدهد ، و مىفهماند كه دلها و اعمالشان همه زير نظر خدا بوده ، ظاهر و باطنشان براى خدا ظاهر بوده و آنچه به ياد دارند و آنچه فراموش كردهاند ، همه براى خدا مكشوف و هويداست .
* ( « لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ » ) * - اين جمله سؤال و جوابى است از ناحيه خداى سبحان كه با اين سؤال و جواب حقيقت روز قيامت را بيان مىكند كه روز ظهور ملك و سلطنت خدا بر خلق است ، ملك و سلطنت على الاطلاق .
و اگر در اين جمله خدا را به صفت « واحد قهار » توصيف كرد ، براى اين است كه انحصار ملك در خدا را تعليل كند كه چرا گفتيم ملك تنها و تنها براى خداست مىفرمايد :
بدين جهت كه ملك خدا به سبب سلب استقلال از هر چيز قاهر و مسلط بر آن چيز است ، و چون خدا واحد است ، پس ملك هم تنها براى اوست .
هامش
( 1 ) آنها خدا را ملاقات مىكنند . سوره هود ، آيه 29 .
( 2 ) اى انسان البته با هر رنج و مشقت در راه طاعت و عبادت حق بكوشى عاقبت به حضور پروردگار خود مىروى . سوره انشقاق ، آيه 6 .