* ( « الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللَّه سَرِيعُ الْحِسابِ » ) * حرف « باء » در جمله « بما كسبت » به اصطلاح باى صله است ، و مراد بيان يكى از خصايص روز قيامت است و آن اين است كه : در آن روز به هر نفسى عين آنچه را كه كرده به عنوان جزاى كرده هايش مىدهند . پس جزاى هر كس همان عمل اوست ، هم چنان كه در جاى ديگر مىفرمايد : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » « 1 » .
و جمله * ( « إِنَّ اللَّه سَرِيعُ الْحِسابِ » ) * تعليل نفى ظلم است كه جمله * ( « لا ظُلْمَ الْيَوْمَ » ) * از آن خبر مىداد ، مىفرمايد : اينكه گفتيم در امروز هيچ ظلمى نيست ، بدين علت است كه خداى تعالى در محاسبه سريع است ، چنان نيست كه رسيدگى به حساب يك نفر او را از حساب افراد ديگر باز بدارد ، تا در نتيجه به اشتباه بيفتد و جزاى اين را به آن و پاداش آن را به اين بدهد ، و در نتيجه ظلمى پيش بيايد .
و اين تعليل ناظر به اين است كه ظلم ناشى از اشتباه را نفى مىكند ، و اما ظلم عمدى احتياج به نفى ندارد ، براى اينكه وقتى بنا شد عين عمل انسان را به عنوان جزا به انسان بدهند ، ديگر چنين ظلمى تصور ندارد .
* ( « وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ كاظِمِينَ . . . » ) *
كلمه « آزفه » از اوصاف روز قيامت ، و به معناى نزديك است . پس معناى اين جمله آن است كه مردم را از روز نزديك انذار كن ، و اين معنا يعنى نزديك بودن قيامت در آيه « إِنَّهُمْ يَرَوْنَه بَعِيداً وَنَراه قَرِيباً » « 2 » نيز آمده .
* ( « إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ » ) * - « حناجر » جمع « حنجره » به معناى سر حلق است . اين جمله كنايه است از نهايت درجه ترس ، گويا كار مردم از شدت وحشت به جايى مىرسد كه گويى دلهايشان از جاى خود كنده مىشود و تا حنجره بالا مىآيد . و كلمه « كاظمين » اسم فاعل از « كظم » است و « كظم » به معناى شدت اندوه است .
« * ( ما لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ ) * » - كلمه « حميم » به معناى نزديك و خويشاوند است ، و معناى جمله اين است كه كفار خويشاوند و نزديكى ندارند كه به يارى آنان به پا خيزد و حميت قرابتش به هيجان آيد . و اين معنا در جمله « فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ » « 3 » .
هامش
( 1 ) اى كسانى كه كفر ورزيديد ! امروز عذر و بهانه نياوريد ، چون به غير آنچه كه كردهايد جزايتان نمىدهند . سوره تحريم ، آيه 7 .
( 2 ) ايشان قيامت را دور مىبينند ولى ما آن را نزديك مىبينيم . سوره معارج ، آيه 6 - 7 .
( 3 ) امروز ديگر پيوند خويشى در بينشان نيست . سوره مؤمنون ، آيه 101 .