و اگر گاهى مىبينيم كه به ذوات هم مربوط مىشود ، حتما عنايتى در كار هست و بالأخره برگشتش باز به همان معنى مىشود ، مانند آيه « وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى » « 1 » ( كه هر چند عدم رضايت يهود و نصارى را مربوط به شخص رسول خدا ( ص ) كرده ، ولى مىدانيم كه منظور رفتار رسول خداست ، و معنايش اين است كه :
يهود و نصارى هرگز از رفتار تو راضى نمىشوند مگر آن كه چنين و چنان كنى ) .
و ديگر اينكه : بايد دانست كه رضا عبارت از اراده نيست ، هر چند كه هر عملى كه اراده متعلق بدان شود ، بعد از وقوعش رضايت هم دنبالش هست ، ولى رضايت عين اراده نيست ، براى اينكه اراده - به طورى كه ديگران هم گفتهاند - همواره به امرى مربوط مىشود كه هنوز واقع نشده ، و رضا همواره به چيزى تعلق مىگيرد كه واقع شده و يا وقوعش فرض شده . و راضى بودن انسان از يك عمل ، عبارت از اين است كه آن عمل را با طبع خود سازگار ببيند ، و از آن متنفر نباشد ، و اين حالت حالتى است قائم به شخص راضى نه به عمل مرضى .
مطلب ديگر اينكه : رضا به خاطر اينكه بعد از وقوع چيزى بدان متعلق مىشود ، در نتيجه با وقوع و حادث شدن آن عمل حادث مىگردد ، لذا ممكن نيست آن را صفتى از اوصاف قائم به ذات خدا بدانيم ، چون خداى تعالى منزه هست از اينكه محل حوادث قرار گيرد . پس هر جا رضايت به خداى سبحان نسبت داده شده ، بايد بدانيم كه رضا صفت فعل او و قائم به فعل اوست ، و خلاصه صفتى است كه از فعل انتزاع مىشود مانند رحمت ، غضب ، اراده و كراهت . و ما براى نمونه چند آيه از كلام مجيدش در اين جا ذكر مىكنيم : « رَضِيَ اللَّه عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْه » « 2 » و آيه « وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاه » « 3 » و آيه « وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلامَ دِيناً » « 4 » .
پس رضايت خدا از امرى از امورى ، عبارت از اين است كه فعل خدا با آن امر سازگار باشد ، در نتيجه از آنجا كه فعل خدا به طور كلى دو قسم است ، يكى تشريعى و يكى تكوينى ، قهرا رضاى او هم دو قسم مىشود ، رضاى تكوينى و رضاى تشريعى . پس هر امر تكوينى يعنى هر چيزى كه خدا اراده اش كرده و ايجادش نموده ، مرضى به رضاى تكوينى خداست ، به اين معنا كه فعل او ( ايجادش ) ناشى از مشيتى سازگار با آن موجود بوده .
هامش
( 1 ) يهود و نصارى از تو هرگز راضى نمىشوند . سوره بقره ، آيه 120 .
( 2 ) خدا از ايشان راضى و ايشان از خدا راضى شدند . سوره بينه ، آيه 8 .
( 3 ) خدايا توفيقم ده عمل صالحى كنم كه مورد رضاى تو باشد . سوره نمل ، آيه 19 .
( 4 ) و اسلام را به عنوان دينى براى شما پسنديدم . سوره مائده ، آيه 3 .