* ( « فَأَنَّى تُصْرَفُونَ » ) * - يعنى پس باز چگونه از عبادت خدا به سوى عبادت غير خدا بر مىگرديد ، با اينكه او رب شماست كه شما را خلق كرده و امرتان را تدبير نموده ، و مليك و حكمران بر شماست .
* ( « إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّه غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلا يَرْضى لِعِبادِه الْكُفْرَ . . . » ) *
اين آيه در صدد بيان اين معنا است كه دعوت به سوى توحيد و اخلاص دين براى خداى سبحان ، از اين جهت نيست كه خداى تعالى محتاج است به اينكه مشركين رو به سوى او آورند و از عبادت غير او منصرف شوند ، بلكه بدين جهت است كه خداى تعالى به سعادتمندى ايشان عنايت و لطف دارد و ايشان را به سوى سعادتشان دعوت مىكند ، همانطور كه به رزقشان عنايت دارد و نعمتهاى بىشمار به ايشان افاضه مىكند ، و هم چنان كه به حفظشان نيز عنايت دارد ، و به همين جهت ايشان را ملهم كرده كه آفات را از خود دفع كنند .
پس در جمله * ( « إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّه غَنِيٌّ عَنْكُمْ » ) * خطاب به عموم مكلفين است .
مىفرمايد : اگر به خدا كفر بورزيد و او را يگانه ندانيد ، او به ذات خود از شما بىنياز است . از ايمان و طاعت شما بهره مند و از كفر و نافرمانيتان متضرر نمىشود ، چون به طور كلى نفع و ضرر و احتياج در عالم امكان پيدا مىشود ، و اما واجب ، غنى بالذات است ، و در حق او نه انتفاع تصور دارد ، و نه متضرر شدن .
و جمله « * ( وَلا يَرْضى لِعِبادِه الْكُفْرَ ) * » دفع توهمى است كه ممكن است از جمله « * ( فَإِنَّ اللَّه غَنِيٌّ عَنْكُمْ ) * » به ذهن كسى آيد ، و آن توهم اين است كه : وقتى خدا از ما بىنياز است ، نه از كفر ما متضرر مىشود و نه از ايمان ما بهره مند پس ديگر براى چه از ما مىخواهد كه ايمان آورده و شكرش به جاى آوريم ؟ جمله مورد بحث اين توهم را دفع مىكند كه هر چند خدا از شما بىنياز است ، ليكن عنايت الهيه اش اقتضا مىكند كه كفر را براى شما نپسندد ، چون شما بندگان او هستيد ( هم چنان كه اقتضا مىكند كه هر يك از آفريده هايش را به كمالى كه براى آن كمال خلق شده برساند ) .
و مراد از كفرى كه خدا بر بشر نمىپسندد كفران نعمت است كه عبارت است از ترك شكر ، چون جمله مقابل اين جمله كه مىفرمايد : * ( « وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَه لَكُمْ ) * - و اگر شكر گزاريد شكر را برايتان مىپسندد » قرينه بر اين معنا است . و از همين جا روشن مىشود كه چرا فرمود : « خدا براى بندگانش كفر را نمىپسندد » و نفرمود « براى شما » براى اين است كه خواست به علت حكم ( راضى نبودن ) اشاره كرده باشد .