معناى خبر دادن است . يعنى تو سرانجام به سوى آتش مىروى ، و اين سرگرمى در چند روزى اندك ، آتش را از تو دفع نمىكند .
* ( « أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً يَحْذَرُ الآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّه . . . » ) *
اين آيه بىمناسبت و بدون اتصال با آيه قبلى نيست كه مىفرمود : * ( « وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى » ) * ، چون فحواى آيه قبل اين است كه : كافر و شاكر برابر نيستند ، و با هم متشبه و مختلط نمىگردند ، و در آيه مورد بحث آن را توضيح داده مىفرمايد : قانت و عابدى كه از عذاب خدا مىترسد ، و به رحمت پروردگارش اميدوار است ، با كسى كه چنين نيست يكسان نمىباشد .
پس جمله * ( « أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً يَحْذَرُ الآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّه » ) * يكى از دو طرف ترديد است و طرف ديگرش حذف شده ، و تقدير كلام چنين است : « أهذا الذى ذكرنا خير ام من هو قانت . . . » .
و كلمه « قنوت » - به طورى كه راغب « 1 » گفته - به معناى ملازم بودن با عبادت است ، البته عبادت با خضوع . و كلمه « آناء » جمع « أنى » است كه به معناى وقت است ، و معناى * ( « يَحْذَرُ الآخِرَةَ » ) * ، « يحذر عذاب الآخرة » است ، هم چنان كه خداى تعالى فرموده : « إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً » « 2 » و اين جمله با جمله * ( « يَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّه » ) * مجموعا خوف از عذاب و رجاء رحمت را مىرسانند . و اگر عذاب را مقيد به آخرت كرد ، ولى رحمت را مقيد به آن نكرد ، بدين جهت است كه رحمت آخرت اى بسا دنيا را هم فرا مىگيرد .
و معناى آيه اين است كه : آيا اين كافر كه گفتيم از اصحاب آتش است ، بهتر است يا كسى كه همواره ملازم با اطاعت و خضوع براى پروردگارش است و در اوقاتى از شب هنگامى كه فرا مىرسد به نماز مىايستد و در حالى كه يا در سجده است و يا ايستاده ، و از عذاب آخرت مىترسد و در عين حال اميدوار به رحمت پروردگارش است ؟ يعنى اين دو با هم يكسان نيستند .
* ( « قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ » ) * - در اين آيه شريفه علم داشتن و نداشتن هر دو مطلق آمده ، و نفرموده ، علم به چه چيز ، و ليكن مراد از آن بر حسب مورد آيه ، علم به خداست ، چون علم به خداست كه آدمى را به كمال مىرساند و نافع به حقيقت معناى كلمه است ، و نيز نداشتنش ضرر مىرساند ، و اما علوم ديگر مانند مال هستند ، كه تنها
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « قنت » .
( 2 ) عذاب آخرت حذر شدنى است . سوره اسرى ، آيه 57 .