* ( « يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُماتٍ ثَلاثٍ » ) * - اين جمله بيان كيفيت خلقت نامبردگان قبلى ، يعنى انسان و انعام است . و اينكه خطاب را تنها متوجه انسان كرده و مىفرمايد : « شما را خلق مىكند » به اعتبار اين است كه در بين اين پنج نوع جاندار ، تنها انسان داراى عقل است ، لذا جانب او را بر ديگران غلبه داده و خطاب را متوجه او كرده است و معناى خلق بعد از خلق ، پشت سر هم بودن آن است ، مانند نطفه را علقه كردن ، و علقه را مضغه كردن ، و همچنين . و مراد از « ظلمات ثلاث » - به طورى كه گفتهاند « 1 » - ظلمت شكم ، رحم ، و ظلمت مشيمه ( تخمدان ) است ، و همين معنا را صاحب مجمع البيان از امام باقر ( ع ) روايت كرده « 2 » .
بعضى « 3 » هم گفتهاند : « مراد از آن ، ظلمت صلب پدر ، و رحم مادر ، و مشيمه اوست » ولى اين اشتباه است ، چون آيه شريفه كه مىفرمايد : * ( « فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ » ) * صريح در اين است كه مراد ظلمتهاى سه گانه در شكم مادران است ، نه پشت پدران .
* ( « ذلِكُمُ اللَّه رَبُّكُمْ » ) * - يعنى آن حقيقتى كه در اين دو آيه به خلقت و تدبير وصف شده ، تنها او پروردگار شماست ، نه غير او ، چون پروردگار عبارت است از كسى كه مالك و مدبر امر ملك خود باشد . و چون خدا خالق شما و خالق هر موجود ديگرى غير از شما است ، و نيز پديد آورنده نظام جارى در شماست ، پس او مالك و مدبر امر شماست ، در نتيجه او رب شماست ، نه ديگرى .
* ( « لَه الْمُلْكُ » ) * - يعنى بر هر موجودى از مخلوقات دنيا و آخرت كه بنگرى ، مليك على الاطلاق آن ، خداست . و اگر ظرف « له » را جلوتر آورد و نفرموده « الملك له » ، براى اين است كه افاده حصر كند ، يعنى بفهماند ملك عالم تنها از اوست . و اين جمله خبرى است بعد از خبرى ديگر براى جمله « ذلكم اللَّه » ، هم چنان كه جمله * ( « لا إِله إِلَّا هُوَ » ) * خبر سومى است براى « ذلكم » .
و انحصار الوهيت در خدا ، فرع آن است كه ربوبيت منحصر در او باشد ، چون « إله » بدين جهت عبادت مىشود كه « رب » است و مدبر الامور . ناگزير عبادت مىشود تا امور را به نفع عابد به جريان اندازد ، ( اگر انگيزه در عبادت رجا باشد ) و بلايا و امور خطرناك را از عابد دور كند ، ( اگر انگيزه در عبادت خوف باشد ) و يا آنكه عبادت مىشود صرفا براى اينكه شكرش بجا آورده شود .
هامش
( 1 و 2 و 3 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 491 .