ولى ممكن است هر يك از اين دو طايفه به خاطر كارهايى كه شخص خودشان كردند ، و آن طايفه ديگر در آن كارها دخالتى نداشته ، عذابهاى گوناگون ديگرى داشته باشند ، هم چنان كه آيه شريفه « وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ » « 1 » و آيه شريفه « رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لا تَعْلَمُونَ » « 2 » بر اين معنا دلالتى روشن دارند .
و جمله * ( « إِنَّا كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ » ) * تحقق عذاب را تاكيد مىكند . و مراد از « مجرمين » همان مشركين هستند ، به دليل جمله بعدى كه مىفرمايد : * ( « إِنَّهُمْ كانُوا إِذا قِيلَ لَهُمْ لا إِله إِلَّا اللَّه يَسْتَكْبِرُونَ » ) * يعنى اينان وقتى دين توحيد به ايشان عرضه مىشود كه بدان ايمان بياورند و يا كلمه اخلاص به ايشان عرضه مىشود كه آن را بگويند از گفتن آن استكبار مىورزند ، و بر استكبار خود پافشارى هم مىكنند .
* ( « وَيَقُولُونَ أإِنَّا لَتارِكُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ » ) * مىگويند آيا خدايان خود را به خاطر مردى شاعر و ديوانه رها كنيم ؟ اين كلام ايشان در حقيقت انكارى است نسبت به رسالت پيامبر ( ص ) بعد از آن استكبارى كه از پذيرفتن توحيد ورزيدند و آن را انكار كردند . و جمله بعدى كه مىفرمايد :
* ( « بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ » ) * رد كلام ايشان است كه مىگفتند : * ( « لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ » ) * آن جناب شاعر است و مجنون ، و كتاب او شعر است و از سخنان در حال جنون . خداوند اين گفتار مشركين را رد كرده و مىفرمايد : بلكه آنچه او آورده حق است ، و در آن رسالت رسولان سابق تصديق شده ، پس مانند شعر و سخنان مجانين باطل نيست ، و چيز تازه اى هم نيست ، بلكه قبل از او هزاران نفر مانند او به اين رسالت مامور شده بودند .
* ( « إِنَّكُمْ لَذائِقُوا الْعَذابِ الأَلِيمِ » ) * در اين جمله ايشان را به خاطر استكبارى كه كردند ، و به حق نسبت باطل دادند ، تهديد فرموده .
* ( « وَما تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » ) * يعنى و در جزايى كه خواهيد ديد ، هيچ ظلمى وجود ندارد ، براى اينكه عين اعمال شما به شما برمىگردد .
هامش
( 1 ) به طور مسلم و به يقين هم بار گناهان خود را به دوش مىكشند و هم بار گناهانى ديگر با بار گناهان خود . سوره عنكبوت ، آيه 13 .
( 2 ) تابعين گفتند پروردگارا ، اين متبوعين ما را گمراه كردند ، پس عذابى دو چندان از آتش به ايشان بده ، فرمود : هر دو طايفه عذابى دو چندان دارند ، ولى نمىدانند . سوره اعراف ، آيه 38 .