* ( « إِلَّا عِبادَ اللَّه الْمُخْلَصِينَ ) * . . . * ( بَيْضٌ مَكْنُونٌ » ) *
اين استثنا ، استثنايى است منقطع « 1 » از ضمير در « لذائقوا » و ممكن هم هست استثنا از ضمير « ما تجزون » باشد و هر دو هم صحيح و داراى وجه است ، بنا بر نظريه اول معنايش اين مىشود : « و ليكن بندگان مخلص خدا رزقى معلوم دارند ، و از چشندگان عذاب اليم نيستند » و بنا بر نظريه دوم معنايش اين مىشود : « و ليكن بندگان مخلص خدا رزقى معلوم دارند ما وراى جزاى اعمالشان » . و به زودى ان شاء اللَّه به معناى آيه اشاره خواهيم كرد .
ولى آنچه مسلم است اين است كه : نمىتوان استثناى مذكور را متصل گرفت ، و احتمال اينكه استثنا متصل باشد ، ضعيف بوده و خالى از تكلف و زحمت نيست .
قرآن كريم اين وعده را بندگان مخلص خدا ناميده ، و عبوديت خداى را براى آنان اثبات كرده و معلوم است كه : عبد ، نه مالك اراده خودش است ، و نه مالك كارى از كارهاى خودش ، پس اين طايفه اراده نمىكنند ، مگر آنچه را كه خدا اراده كرده باشد ، و هيچ عملى نمىكنند مگر براى خدا .
آن گاه اين معنا را براى آنان اثبات كرده كه مخلص - به فتحه لام - هستند ، و معنايش اين است كه : خدا آنان را خالص براى خود كرده ، غير از خدا كسى در آنان سهيم نيست ، و ايشان جز به خداى تعالى به هيچ چيز ديگرى علقه و بستگى ندارند ، نه به زينت زندگى دنيا و نه نعيم آخرت ، و در دل ايشان غير از خدا چيز ديگرى وجود ندارد .
و معلوم است كسى كه اين صفت را دارد ، التذاذش به چيز ديگرى است غير از آن چيزهايى كه سايرين از آن لذت مىبرند و ارتزاقش نيز به غير آن چيزهايى است كه سايرين بدان ارتزاق مىكنند ، هر چند كه در ضروريات زندگى از خوردنىها ، نوشيدنيها و پوشيدنيها با سايرين شركت دارد .
با اين بيان اين نظريه تاييد مىشود كه : جمله * ( « أُولئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ » ) * اشاره دارد به اينكه در بهشت رزق ايشان كه بندگان مخلص خدايند غير از رزق ديگران است و هيچ شباهتى بر رزق ديگران ندارد ، اگر چه نام رزق ايشان و رزق ديگران يكى است ، و ليكن رزق ايشان هيچ خلطى با رزق ديگران ندارد .
هامش
( 1 ) يعنى افراد مخلص در بين چشندگان عذاب دردناك نبودند ، تا با استثنا بيرون شوند .