هم چنان كه در آيه « فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِالْيَمِينِ » ، به همين معنا است ، چون زدن با دست راست قوىتر است . اين وجه « 1 » هم با توجه به جوابى كه متبوعين دادهاند بى معنا نيست .
و جمله * ( « قالُوا بَلْ لَمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ وَما كانَ لَنا عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ ) * . . . * ( غاوِينَ » ) * پاسخى است كه رؤسا و متبوعين به پيروان خود مىدهند ، و خود را از بدبخت كردن آنان تبرئه مىكنند ، و جرم آنان را به سوء اختيارشان مستند مىسازند .
پس اينكه گفتند : « بلكه خود شما ايمان نداشتيد » معنايش اين است كه : علت بدبختى شما ما نبوديم ، بلكه خود شما ايمان نداشتيد ، نه اينكه ما ايمانى را كه داشتيد از شما گرفتيم .
آن گاه اضافه مىكنند : « * ( وَما كانَ لَنا عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ ) * - و ما هيچ دست زورى بر شما نداشتيم » و اين در حقيقت جواب ديگرى روى فرض تسليم است ، گويا مىگويند : تازه بر فرض هم كه شما ايمان داشتهايد ، ما به زور ايمان شما را از شما سلب نكرديم ، علاوه بر اين اصلا سلطنت و قدرتى كه سردمداران دنيا به دست مىآورند ، به دست همين تابعين برايشان فراهم مىشود ، پس اين خود تابعين و ملتها هستند ، كه يك سلطان را بر خود مسلط مىسازند .
سپس اضافه مىكنند كه : « * ( بَلْ كُنْتُمْ قَوْماً طاغِينَ ) * - بلكه خودتان مردمى طاغى و سركش بوديد » . و « طغيان » به معناى تجاوز از حد و مرز است . و كلمه « بل - بلكه » اعراض است از جمله قبلى كه مىگفتند : * ( « لَمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ » ) * گويا گفتهاند : سبب هلاكت شما صرف نداشتن ايمان نبود ، تا اگر ما ايمان را از شما سلب كرديم ، علت هلاكت شما بوده باشيم ، بلكه علت اصلى اين بود كه شما مردمى طاغى بوديد ، همانطور كه ما هم مردمى متكبر و طاغى بوديم . پس ما و شما هر دو دست به دست هم داديم و يكديگر را بدبخت نموده ، راه رشد را رها كرده و راه ضلالت را پيموديم ، و كلمه عذاب بر ما حتمى گشت ، كلمه اى كه خدا قضاى آن را رانده و فرموده بود : « إِنَّ جَهَنَّمَ كانَتْ مِرْصاداً لِلطَّاغِينَ مَآباً » « 2 » و نيز فرموده بود : « فَأَمَّا مَنْ طَغى وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى » « 3 » .
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 23 ، ص 89 .
( 2 ) دوزخ كمينگاهى است و محلى است براى بازگشت طاغيان . سوره نبا ، آيه 21 و 22 .
( 3 ) و اما آن كس كه طغيان كند ، و زندگى دنيا را بر آخرت مقدم بدارد ، جهنم منزلگاه اوست .
سوره نازعات ، آيه 37 - 39 .