شدند ، ديگر كبرى برايشان نمانده تا تكبر كنند » خود دليل است بر اينكه : مراد از جمله « ما لكم لا تناصرون » اين است كه چرا از اطاعت حق استكبار نمىكنيد ، همانطور كه در دنيا استكبار مىكرديد .
پس در حقيقت سؤال از يارى نكردن آنان يكديگر را در قيامت ، سؤال از سبب استكبارى است كه در دنيا داشتند ، پس با اين بيان روشن گرديد كه مورد بازخواست ، عبارت است از هر حقى كه در دنيا از آن روى گردانيدهاند ، چه اعتقاد حق و چه عمل حق و صالح ، و اين روگردانى آنان به دو جهت بوده : يكى كبر ورزيدن ، و يكى هم پشتگرمى به داشتن ياران و كمككاران .
* ( « وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ ) * . . . * ( إِنَّا كُنَّا غاوِينَ » ) * اين شش آيه حكايت مخاصمه تابعين و متبوعين است كه در روز قيامت با يكديگر دارند ، و اگر از اين مخاصمه تعبير به « تسائل - پرسش طرفينى » كرده ، از اين جهت است كه مخاصمه آنان در معناى اين است كه به عنوان ملامت و عتاب ، اين عده از آن عده مىپرسند كه شما متبوعين و رؤسا چرا ما را به كفر كشانديد و آن عده در پاسخ مىگويند : شما چرا به حرف ما گوش داديد ، مگر ما شما را مجبور كرديم ؟
پس در جمله * ( « وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ » ) * « بعض » اول عبارتند از : اعتراض كنندگان و « بعض » دوم عبارتند از : اعتراض شدگان ، چون سياق « تساؤل » در مقام مخاصمه اين معنا را افاده مىكند . و كلمه « تسائل » به معناى تخاصم است .
و جمله * ( « قالُوا إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ » ) * معنايش اين است كه شما خود را خيرخواه ما معرفى مىكرديد . و استعمال كلمه « يمين » در اين معنا شايع است ، از آن جمله قرآن كريم مىفرمايد : « وَأَصْحابُ الْيَمِينِ ما أَصْحابُ الْيَمِينِ » « 1 » .
و معناى آيه مورد بحث اين است كه : تابعين دنبال رو ، به رؤسا و متبوعين اعتراض مىكنند كه شما آنچه را به ما مىگفتيد عنوان خير و سعادت به آن مىداديد ، و در نتيجه بين ما و خير و سعادتمان حايل مىشديد و ما گمراه شديم .
بعضى « 2 » از مفسرين گفتهاند : مراد از كلمه « يمين » دين است . و اين گفتار به وجه قبلى نزديك است . بعضى « 3 » ديگر گفتهاند : مراد از « يمين » قهر و غلبه و نيرومندى است
هامش
( 1 ) سوره واقعه ، آيه 27 .
( 2 و 3 ) روح المعانى ، ج 23 ، ص 89 .