پيشرفت آن هستند ، هم چنان كه از آيه « فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّه عَلَى الظَّالِمِينَ الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّه وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالآخِرَةِ كافِرُونَ » « 1 » نيز همين معنا استفاده مىشود .
و تعبير به ماضى در كلمه « ظلموا » وصف را افاده مىكند و منظور از آن كسانى است كه داراى صفت ظلم هستند ، نه كسانى كه - و لو يك بار - مرتكب ظلم شده باشند ، هم چنان كه اگر كسى بپرسد : فلانى در زندگىاش چه كرد ؟ و شما در پاسخ بگويى ظلم كرد . اين پاسخ شما هر چند فعل ماضى است ، ولى فايده وصف را مىدهد و در كلام خداى تعالى از اين گونه تعبيرها بسيار است ، مانند آيه « وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً » « 2 » و آيه « وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً » « 3 » و آيه « لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ » « 4 » ( كه در آيه اول كلمه « اتقوا » و در دومى كلمه « كفروا » و در سومى كلمه « احسنوا » هر سه فعل ماضى است ، ولى معناى وصف را افاده مىكند ، و منظور كسانى است كه داراى صفت تقوى و يا كفر و يا احسان هستند ، نه كسانى كه يك بار و دو بار تقوى يا كفر و يا احسان از ايشان سر زده باشد ) .
ظاهر از جمله « و ازواجهم » اين است كه مراد از « ازواج » قرينهاى شيطانى ايشان باشد ، چون به حكم آيه « وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَه شَيْطاناً فَهُوَ لَه قَرِينٌ . . . حَتَّى إِذا جاءَنا قالَ يا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ » « 5 » كسانى كه از ياد خدا اعراض مىكنند قرينى از شيطان دارند .
بعضى « 6 » از مفسرين گفتهاند : مراد از « ازواج » اشباه و نظائر ايشان است ، مىخواهد بفرمايد : هر كسى با نظير خود محشور مىشود ، اشخاص زناكار ، با زناكاران ، و اشخاص
هامش
( 1 ) پس منادىاى در بين آنان ندا داد كه لعنت خدا بر ستمكاران ، آنان كه از راه خدا جلوگيرى مىكردند و آن را منحرف مىخواستند و به آخرت كافر بودند . سوره اعراف ، آيه 44 و 45 .
( 2 ) كسانى كه بخاطر پروردگارشان تقوا پيشه مىكنند گروه گروه به سوى جنت سوق داده مىشوند . سوره زمر ، آيه 73 .
( 3 ) كسانى كه كفر ورزيدند گروه گروه به سوى جهنم سوق داده شدند . سوره زمر ، آيه 71 .
( 4 ) كسانى كه خوبى كردند ، پاداش خوب و زيادتر از اعمال خوبشان دارند . سوره يونس ، آيه 26 .
( 5 ) و كسى كه از ياد خداى رحمان اعراض كند شيطانى بر او بگماريم كه همواره همنشين او باشد . . . تا آنكه نزد ما آيد ، آن وقت مىگويد : اى كاش بين من و تو به قدر فاصله مغرب و مشرق فاصله بود كه چه بد قرينى بودى . سوره زخرف ، آيه 36 و 38 .
( 6 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 441 .