شرابخواران با شرابخواران محشور مىگردند .
ليكن اين تفسير صحيح نيست ، چون لازمه آن اين است كه مراد از * ( « الَّذِينَ ظَلَمُوا » ) * طايفه خاصى از اهل هر معصيت باشد و حال آنكه عبارت آيه با آن نمىسازد علاوه بر اين ذيل آيه شريفه هم كه سخن از معبودهاى باطل دارد با اين تفسير سازش ندارد .
بعضى « 1 » ديگر گفتهاند : « مراد از » ازواج « زنان كافر ايشان است » ولى اين وجه نيز مانند وجه قبليش ضعيف است .
و از ظاهر جمله * ( « وَما كانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه » ) * برمىآيد كه مراد از آن معبودها همان بتهايى است كه مىپرستيدند ، چون ظاهر لفظ « ما - چيزهايى كه » همين بتها است ، چون اگر فرشتگان و يا جن و يا خدايان بشرى مراد بود ، به جاى « ما » مىفرمود : « من - كسانى كه » پس آيه شريفه نظير آيه « إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه حَصَبُ جَهَنَّمَ » « 2 » مىباشد .
ممكن هم هست مراد از لفظ « ما » اعم از خدايان بىشعور و با شعور باشد ، و در نتيجه شامل فراعنه و نمرودها هم بشود ، ولى بنا بر اين احتمال هم ، مفهوم « ما » شامل ملائكه و حضرت مسيح ( ع ) نمىشود ، چون در جمله « إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ » « 3 » اين دو طايفه استثنا شدهاند .
* ( « فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ » ) * - كلمه « جحيم » در قرآن يكى از اسمهاى جهنم است كه از ماده « جحمة » مشتق شده ، كه - بنا به گفته راغب - « 4 » به معناى شدت سوزش آتش است .
و مراد از اينكه فرموده : ايشان را به سوى صراط جحيم هدايت كنيد ، اين است كه ايشان را به سوى جهنم ببريد و در جهنم بيفكنيد ، چون كلمه هدايت همه جا به معناى راهنمايى نيست ، بلكه گاهى به معناى رساندن به هدف و مقصد است .
بعضى از مفسرين گفتهاند : « اگر بردن به سوى دوزخ را هدايت به سوى آن خوانده ، از باب استهزاء است » .
در مجمع البيان گفته : اين تعبير از اين جهت است كه كفار هم مانند ديگران لياقت
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 441 .
( 2 ) شما و آنچه مىپرستيديد هيزم جهنميد . سوره انبياء ، آيه 98 .
( 3 ) آنهايى كه از پيش ، قلم ما احسان برايشان نوشته ، از جهنم دور نگه داشته مىشوند . سوره انبياء ، آيه 101 .
( 4 ) مفردات راغب ، ماده « جحم » .