دلواپسى دارند ، مىگويند : « * ( هذا يَوْمُ الدِّينِ ) * - اين روز جزاست » و نمىگويند : « هذا يوم البعث - اين روز قيامت است » .
و اگر در اول آيه تعبير به ماضى آورد و فرمود : « قالوا - گفتند : اى واى بر ما » با اينكه هنوز نگفتهاند ، بلكه در قيامت خواهند گفت به خاطر اين است كه مساله معاد محقق الوقوع است .
بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : جمله * ( « هذا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِه تُكَذِّبُونَ » ) * كلامى است كه كفار به يكديگر مىگويند . بعضى « 2 » ديگر گفتهاند : « كلام ملائكه و يا خود خداى تعالى است كه به ايشان خطاب مىكند » . آيه بعدى مؤيد احتمال دوم است ، چون آن آيه به طور مسلم كلام خداست كه مىفرمايد : « محشور كنيد ستمكاران و قرينهاى آنان را و آنچه را كه به جاى خدا عبادت مىكردند » .
و كلمه « فصل » به معناى تميز بين دو چيز است ، و اگر روز قيامت را روز فصل خوانده ، بدين ملاحظه است كه آن روز روز جدا شدن حق از باطل است ، روزى كه به حكم خدا و قضاى او بين حق و باطل و يا بين مجرم و متقى ، جدايى مىافتد . و هر يك از ديگرى متمايز مىشود ، هم چنان كه در جاى ديگر فرمود : « وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ » « 3 » .
* ( « احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ وَما كانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ » ) * اين كلامى است از خداى تعالى به ملائكه ، و معنايش اين است كه : ما به ملائكه گفتيم ايشان را محشور كنيد .
بعضى « 4 » از مفسرين گفتهاند : اين آيه كلامى است از ملائكه كه به يكديگر مىگويند .
و كلمه « حشر » - به طورى كه راغب گفته - به معناى اين است كه جماعتى از مقرشان به زور اخراج شوند تا به سوى جنگ و امثال آن روانه گردند « 5 » .
و مراد از * ( « الَّذِينَ ظَلَمُوا » ) * - به طورى كه آخر آيه هم آن را تاييد مىكند - مشركين هستند ، البته نه همه مشركين ، بلكه آن مشركينى كه در برابر حق عناد مىورزند ، و سد راه
هامش
( 1 و 2 ) تفسير قرطبى ، ج 5 ، ص 72 .
( 3 ) هان اى مجرمين امروز جدا شويد . سوره يس ، آيه 59 .
( 4 ) روح المعانى ، ج 23 ، ص 79 .
( 5 ) مفردات راغب ، ماده « حشر » .