« أوَ لَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّه الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى » « 1 » و در اين كلام شريفش احيا را به عين مردگان نسبت داد ، نه به امثال آنها و فرمود : « عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى » و نفرمود : « على ان يحيى امثال الموتى » .
* ( « إِنَّما أَمْرُه إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ . . . » ) *
اين آيه شريفه از آيات برجسته قرآن كريم است كه كلمه ايجاد را توصيف مىكند و مىفرمايد : خداى تعالى در ايجاد هر چيزى كه ايجاد آن را اراده كند ، به غير از ذات متعالى خود به هيچ سببى ديگر نيازمند نيست ، نه در اينكه آن سبب مستقلا آن چيز را ايجاد كند ، و نه در اينكه خدا را در ايجاد آن كمك نمايد ، و يا مانعى را از سر راه خدا بردارد .
قرآن كريم تعبيراتش از اين حقيقت ، مختلف است در آيه مورد بحث فرموده : « انما امره » و در سوره « نحل ، آيه 40 » تعبير به قول كرده و فرموده : « إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناه أَنْ نَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ » و در سوره « بقره » آيه « 117 » تعبير به قضا كرده و فرموده : * ( « وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَه كُنْ فَيَكُونُ » ) * .
و ظاهرا مراد از كلمه « امر » در آيه مورد بحث ، شان باشد ، يعنى مىخواهد بفرمايد :
شان خداى تعالى در هنگام اراده خلقت موجودى از موجودات چنين است ، نه اينكه مراد از آن ، امر در مقابل نهى باشد ، هر چند كه آيه سوره نحل تاييد مىكند كه به اين معنا باشد ، و ليكن تدبر و دقت در آيات اين معنا را افاده مىكند كه غرض در سه آيه مزبور وصف شان الهى در هنگام اراده خلقت است ، نه اينكه بخواهد بفهماند خداى تعالى وقتى مىخواهد چيزى را خلق كند اين كلام را مىگويد . پس وجه صحيح همان است كه : ما كلمه « قول » را بر « امر » به معناى شان حمل كنيم به اين معنا كه بگوييم : اين كلمه از آن جهت كه خودش مصداقى از شان است در اينجا به كار رفته ، نه اينكه « امر » را بر « قول » در مقابل نهى حمل كنيم و معناى اينكه فرمود : « * ( إِذا أَرادَ شَيْئاً ) * » اين است كه : « اذا اراد ايجاد شىء - وقتى اراده كند ايجاد چيزى را » . و اين معنا از سياق آيه استفاده مىشود . و در عده اى از آيات كه متعرض اين حقيقتند ، به جاى « اراده » كلمه « قضاء » آمده ، مانند آيه « إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَه كُنْ فَيَكُونُ » « 2 » و هيچ منافاتى هم ندارد ، براى اينكه قضا به معناى حكم است ، و حكم
هامش
( 1 ) آيا نفهميدند كه آن خدايى كه آسمانها و زمين را خلق كرد و در خلقت آنها دچار خستگى هم نشد ، قادر است كه مردگان را زنده كند . سوره احقاف ، آيه 33 .
( 2 ) سوره بقره ، آيه 117 . سوره آل عمران ، آيه 47 . سوره مريم ، آيه 35 و سوره مؤمن ، آيه 68 .