و اما بيان اينكه چگونه منظور از خلقت مثل ، اعاده است ؟ اين است كه : انسان موجودى است مركب از نفس و بدن ، و بدن انسان در اين نشاه دستخوش تحليل رفتن و دگرگون شدن است ، و پيوسته اجزاى آن تغيير مىكند ، و از آنجا كه هر مركبى با نابودى يك جزءاش نابود مىشود ، در نتيجه انسان در هر آنى ، غير از انسان قبل است ، و اين شخص آن شخص نيست ، در حالى كه مىبينيم شخصيتش هست ، و اين بدان جهت است كه روح آدمى شخصيت انسان را در همه آنات حفظ مىكند ، چون روح آدمى مجرد است ، و منزه از ماده و تغييرات عارض از طرف ماده است ، و باز به همين جهت ايمن از مرگ و فنا است .
از كلام خداى تعالى هم استفاده مىشود كه : نفس آدمى با مردن بدنش نمىميرد و هم چنان زنده و محفوظ است تا روزى كه به سوى خداى تعالى برگردد ، هم چنان كه در سابق ديديد كه اين معنا را از آيه « وَقالُوا أإِذا ضَلَلْنا فِي الأَرْضِ أإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ بَلْ هُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ كافِرُونَ قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ » « 1 » استفاده كرديم .
پس بدنى كه بعد از مرگ كالبد آدمى مىشود ، وقتى با بدن قبل از مرگش مقايسه شود مثل آن بدن خواهد بود ، نه عين آن ، ولى انسان صاحب بدن لاحق وقتى با انسان صاحب بدن سابق مقايسه شود عين آن خواهد بود نه مثل آن براى اينكه : آن روحى كه وحدت بدن قبل از مرگ را در تمامى مدت عمر حفظ مىكرد ، همين روحى است كه بعد از مرگ در كالبد لاحق درآمده ( هم چنان كه بدنهاى متعدد قبل از مرگ به خاطر يكى بودن روح يكى بود .
بدنهاى بعد از مرگ و قبل از مرگ هم به جهت يكى بودن روح يكى هستند و عين همند ) .
و چون استبعاد مشركين از زنده شدن استخوانهاى پوسيده برگشت مىكند به استبعاد از خلقت بدنى جديد ، نه از نفس و روحى جديد ، به همين جهت خداى سبحان در پاسخ از آن استبعاد ، امكان خلقت مثل آنان را ثابت كرد ، و متعرض برگشتن عين آنان نشد ، چون خلق شدن عين آنان بعد از مرگ ، وقتى صورت مىگيرد كه روح ايشان كه نزد خدا محفوظ است به بدنهاى جديدشان متعلق شود و يا تعلق مزبور عين انسانهاى موجود در دنيا دوباره موجود مىشوند ، هم چنان كه خداى تعالى فرموده :
هامش
( 1 ) گفتند آيا پس از آنكه مرديم و تار و پودمان در زمين گم شد دوباره خلقتى جديد به خود مىگيريم ؟ اينان به لقاى پروردگارشان ايمان ندارند . در جوابشان بگو : آن ملك الموتى كه موكل به شما شده است ، شما راى بدون كم و كاست مىگيرد ، و آن گاه به سوى پروردگارتان رجوع مىكنيد . سوره الم سجده ، آيه 11 .