استفهام تعجبى است ، و معنايش اين است كه : از عجائب اين است كه انسان مىداند كه ما او را از نطفه اى حقير و پشيز آفريديم ، با اين حال ناگهان دشمنى سرسخت براى خود ما مىشود .
* ( « وَضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَه قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ » ) * كلمه « رميم » به معناى استخوان پوسيده است . و جمله * ( « وَنَسِيَ خَلْقَه » ) * حال از فاعل « ضرب » مىباشد . و جمله * ( « قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ » ) * بيان آن مثلى است كه انسان مذكور ( در باره مساله معاد ) زده ، و به همين جهت بدون واو عاطفه آمده ، چون كلام در معناى اين است كه كسى بپرسد : انسانها در انكار معاد چه مثلى زدهاند ؟ پس در جواب بفرمايد :
* ( « قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ » ) * و معناى آيه اين است كه : انسان براى ما مثلى زده و خلقت خود را فراموش كرده ، كه در بار اول از نطفه خلق شده ، و اگر به ياد خلقت خود مىبود ، هرگز آن مثل را نمىزد ، و آن مثل اين است كه : چه كسى اين استخوانها را در حالى كه پوسيده شده زنده مىكند ؟ آرى ، اگر خلقت بار اول خود را در نظر مىداشت ، خودش جواب اين اشكال خود را مىداد و كلام خود را رد مىكرد ، هم چنان كه خداى تعالى اين جواب را به رسول گرامى خود تلقين كرد ، و آن اين است كه : * ( « قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي . . . » ) * .
* ( « قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ » ) * اين همان جوابى است كه : خداى تعالى به رسول گرامى خود تلقين كرده . كلمه « انشاء » به معناى ايجاد ابتدايى است . و اگر فرموده : « اول مرة » با اينكه كلمه « انشاء » آن را افاده مىكرد ، به منظور تاكيد بوده . و جمله * ( « وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ » ) * اشاره است به اينكه خداى تعالى نه چيزى را فراموش مىكند و نه نسبت به چيزى جاهل است ، و وقتى او آفريننده اين استخوانها در آغاز و در نوبت اول بود و در مدتى هم كه اين استخوان حيات داشت نسبت به هيچ حالى از احوال آن ، جاهل نبود ، و بعد از مردنش هم جاهل به آن نبود ، ديگر چه اشكالى دارد كه دوباره آن را زنده كند ؟ با اينكه قدرت خدا نسبت به احياى اين « عظام » ثابت است ، و جهل و نسيانى هم در ساحت او راه ندارد .
* ( « الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الأَخْضَرِ ناراً فَإِذا أَنْتُمْ مِنْه تُوقِدُونَ » ) * اين آيه شريفه بيان است براى جمله * ( « الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ » ) * . و كلمه « توقدون » مضارع « ايقاد » است كه به معناى شعله ور ساختن آتش است . و اين آيه شريفه در اين صدد است كه استبعاد از زنده كردن استخوان مرده را بر طرف كند . استبعاد از اينكه چگونه ممكن