اين است نكته خطاب ، نه آن طور كه بعضى « 1 » توهم كردهاند كه : « كلام مذكور حكايت از آينده كفار است ، و يا خطابى است كه از ناحيه خداى سبحان و يا ملائكه و يا مؤمنين در روز قيامت به ايشان مىشود » ، چون احتياجى به اين توجيهات نيست ، و سياق گوياى به آن معنايى است كه ما بيان كرديم .
و مخاطب به جمله * ( « وَلا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » ) * همه مردمند ، چه اهل سعادت و چه اهل شقاوت ، هر كس هر چه كرده چه خوب و چه بد ، عين آن را جزاى عملش قرار مىدهد .
و اينكه بعضى « 2 » در اين خصوص اشكال كردهاند كه : « انحصار ( الا ) با عموميت » سعدا « و » اشقيا « نمىسازد ، علاوه بر اين خود خداى تعالى فرموده : أجر مؤمنان را به طور كامل مىدهد ، و بيشتر هم مىدهد ، و به فضل خود آن را دو چندان و بلكه چند برابر مىكند » اشكالشان وارد نيست ، براى اينكه : انحصارى كه در مورد آيه مورد بحث هست ، ناظر به جزاى اعمال و پاداش و كيفر آن است و آن ادله و آياتى كه دلالت دارد بر اجر چند برابر از قبيل آيه « لَهُمْ ما يَشاؤُنَ فِيها وَلَدَيْنا مَزِيدٌ » « 3 » مساله اى است ما وراى جزا و أجر ، و خارج از طور عمل است ، ما هم نخواستيم بگوييم خداوند به اهل سعادت بيش از اعمالشان چيزى نمىدهد ، بلكه خواستيم بگوييم اجر همان عمل است و بس ، و اما اينكه ممكن است خداوند به فضل خود مثوباتى به اشخاصى بدهد ، از محل بحث بيرون است .
بعضى « 4 » از مفسرين از اشكالى كه ذكر شد ، جواب دادهاند به اينكه : معناى آيه شريفه اين است كه : صالح ثوابش كم نمىشود ، و طالح هم عقابش زياد نمىشود ، چون هم كم دادن اجر صالح منافات با حكمت دارد ، و هم زياد كردن عقاب طالح ، و اما زياد ثواب دادن و كمتر عقاب كردن مورد نظر آيه نيست ، و هيچ مانعى هم ندارد .
و يا جواب دادهاند به اينكه : مراد از جمله * ( « لا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » ) * اين است كه : شما جزايى نخواهيد ديد مگر جزايى را كه از سنخ عمل خودتان است ، چه خير و چه شر .
ولى اشكالى كه در اين جواب است اين است كه : اگر مدلول آيه اين بود اصلا اشكالى وارد نمىشد ، ليكن همه حرفها در اين است كه آيا آيه چنين مدلولى دارد يا نه ؟
هامش
( 1 و 2 ) تفسير روح المعانى ، ج 23 ، ص 34 .
( 3 ) هر چه بخواهند در اختيار دارند ، و نزد ما بيش از آن هم هست . سوره ق ، آيه 35 .
( 4 ) تفسير روح المعانى ، ج 23 ، ص 34 .