كه همگى فورا بميرند ، در نتيجه ديگر نه مىتوانند سفارشى بكنند - چون مرگشان عمومى است ، در نتيجه ديگر كسى نمىماند تا رفتگان به ماندگان سفارشى كنند - و نه مىتوانند به اهل خود برگردند ، چون بر فرض كه مرگشان در بيرون خانه برسد باز به اهلشان برنمىگردند .
* ( « وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ » ) * اين نفخه صور ، نفخه دومى است كه به وسيله آن همه مردگان زنده مىشوند ، و قيامت برپا مىگردد . و كلمه « أجداث » جمع « جدث » است كه : به معناى قبر است . و كلمه « ينسلون » از ماده « نسل » است كه : به معناى راه رفتن به سرعت است . و در تعبير از قيامت به « الى ربهم - به سوى پروردگارشان » هشدار و توبيخى است براى كفار كه منكر ربوبيت خداى تعالى هستند . و بقيه الفاظ آيه روشن است .
* ( « قالُوا يا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ » ) * كلمه « بعث » به معناى به پا داشتن است . و كلمه « مرقد » اسم محل « رقاد - خواب » است ، و مراد از آن قبر است . و اگر كفار در قيامت مىگويند * ( « ما وَعَدَ الرَّحْمنُ » ) * و از خدا به رحمان تعبير مىكنند ، براى اين است كه به نوعى از خدا بخواهند بر آنان رحم كند ، چون همينها بودند كه در دنيا مىگفتند : « وَمَا الرَّحْمنُ » « 1 » . و جمله * ( « وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ » ) * عطف است بر جمله * ( « هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ » ) * ، چون جمله فعليه گاهى عطف بر جمله اسميه مىشود .
و اينكه از در تعجب گفتند : « واى بر ما ، چه كسى ما را از خوابگاهمان به پا داشت ؟ » اساسش همان انكار معاد است كه در دنيا مىورزيدند و در دل از روز جزا غفلت داشتند ، و همواره مستغرق در هواها بودند ، وقتى به طور ناگهانى سر از قبر درمىآورند و به سرعت به طرف محشر مىروند ، به عالمى كه جز عذاب شر ، انتظار ديگرى در آن ندارند ، ناگزير دچار فزع اكبر و دهشتى مىگردند كه حتى كوه ها تاب تحمل آن را ندارد ، و به همين جهت طبق عادت و رسمى كه در دنيا در هنگام برخورد به خطر داشتند ، اولين عكس العملى كه نشان مىدهند ، گفتن واويلا است ، آن گاه مىپرسند : چه كسى آنان را از مرقدشان برانگيخت ؟ و اين بدان جهت است كه دهشت ، آنان را از توجه به هر چيز ديگرى غافل مىسازد .
بعد از گفتن واويلا ، و بعد از پرسش از اينكه چه كسى آنان را از مرقدشان برانگيخته ؟ به يادشان مىافتد كه در دنيا فرستادگان خدا همواره وعده حق را در باره بودن روز بعث و جزا تذكرشان مىدادند ، آن وقت شهادت مىدهند به حق بودن آن وعده ها و خود را
هامش
( 1 ) رحمان چيست ؟ سوره فرقان ، آيه 60 .