اساس سنت حيات را بر ظلم بنا نهادند ، كه معلوم است در چنين نظامى از عدالت اجتماعى خبرى نيست ، و چنين نظامى بر خلاف فطرت انسانى است ، كه جزئى از نظام كون است ، در نتيجه بر خلاف نظام آفرينش نيز هست ( و نظام آفرينش چنين نظام و اجتماعى را نابود خواهد كرد ، پس چنين مردمى رستگار نمىشوند ) .
بعضى از مفسرين گفتهاند : « وجه اينكه جمله * ( » وَقالَ مُوسى رَبِّي أَعْلَمُ . . . « ) * را عطف كرده بر جمله * ( » ما هذا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرىً . . . « ) * ، كه سخن فرعونيان است ، صرفا اين است كه : خواسته يك سخن از آنان و يك سخن از موسى نقل كند ، تا شنونده بين اين دو سخن مقايسه كند ، و صحيح آن دو را از فاسدش تميز دهد » . ليكن اگر خواننده محترم دقت كرده باشد ما سخن موسى را عطف بر سخن كفار نگرفتيم ، بلكه گفتيم كه كلام موسى رد گفتار كفار است ، و اين وجه با سياق موافقتر است .
* ( « وَقالَ فِرْعَوْنُ يا أَيُّهَا الْمَلأُ ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِله غَيْرِي . . . » ) *
در اين جمله فرعون به موسى كنايه مىزند ، كه براى مردم دعوت به حق آورده ، و آن دعوت را با معجزاتى تاييد كرده ، مىخواهد بگويد : حقيقت و صحت آنچه تو به سوى آن دعوت مىكنى براى ما ثابت نشده ، و همچنين خوارق عاداتى كه آوردى براى ما ثابت نشده كه از طرف خداى تعالى باشد ، و اصلا من معبودى غير از خودم براى مردم سراغ ندارم .
پس اينكه گفت : « من معبودى غير از خودم براى شما سراغ ندارم » ، مطلب را در سياق و عبارتى حق به جانب آورده ، تا در دل مردم جا باز كند ، و مورد قبول قرار گيرد ، هم چنان كه ظاهر قول ديگرى از وى كه در جاى ديگر حكايت شده همين است ، مىگويد : « ما أُرِيكُمْ إِلَّا ما أَرى وَما أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشادِ » « 1 » .
پس حاصل معنا اين است كه : فرعون براى بزرگان قوم خود چنين اظهار كرد كه از آيات و معجزات موسى و دعوت او برايش روشن نشده كه معبودى در عالم هست ، كه رب همه عالميان باشد ، و اصلا اطلاع از معبودى غير از خودش در عالم ندارد ، آن گاه به هامان دستور مىدهد كه برجى بسازد ، بلكه از بالاى آن از « إله و معبود موسى » اطلاعى پيدا كند .
با اين بيان روشن مىشود كه جمله * ( « ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِله غَيْرِي » ) * از قبيل قصر قلب است ( يعنى آنچه را كه موسى منحصر در خدا مىكرد او منحصر در خود كرد ) ، موسى الوهيت را تنها براى خدا اثبات مىكرد ، و از غير خدا نفى مىنمود ، فرعون درست به عكس ، الوهيت
هامش
( 1 ) من به شما نشان نمىدهم مگر آنچه را كه خودم مىبينم ، و شما را جز به راه رشاد راهنمايى نمىكنم . سوره مؤمن ، آيه 29 .