گذشته و قديمى ما برايمان نقل نشده ، كه در عصرى از اعصار به آن معتقد بوده باشند ، و با اين معنا ، جمله * ( « رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى . . . » ) * ، كه در آيه بعدى است ، نيز تناسب دارد . « * ( وَقالَ مُوسى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى مِنْ عِنْدِه وَمَنْ تَكُونُ لَه عاقِبَةُ الدَّارِ . . . » ) *
مقتضاى سياق اين است كه : اين آيه پاسخى باشد از موسى ( ع ) از كلام فرعونيان كه در رد دعوت موسى گفتند : * ( « وَما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الأَوَّلِينَ » ) * و اساس اين جواب بر تحدى و اتمام حجت از راه تعجيز است ، گويا مىفرمايد : پروردگار من - كه همان رب العالمين است و خلقت و امر به دست او است - از شما داناتر است ، به كسى كه هدايتى مىآورد ، و كسى كه موفق به دار آخرت مىشود ، و همين پروردگار است كه مرا به عنوان رسول فرستاده تا هدايت برايتان بياورم ، - هدايتى كه همان دين توحيد است - ، و مرا وعده داده كه هر كس به دينم بگرود دار عاقبت داشته باشد ، و دليل بر اين ادعايم آيات بيناتى است كه از ناحيه خود به من داده است .
پس منظورش از عبارت « كسى كه هدايتى آورده » خودش است ، و مراد از « هدى » دعوت دينى است كه آورده .
و مراد از * ( « عاقِبَةُ الدَّارِ » ) * در جمله * ( « وَمَنْ تَكُونُ لَه عاقِبَةُ الدَّارِ » ) * ، يا بهشت است كه همان خانه آخرت است كه افراد سعيد در آنجا منزل مىكنند ، هم چنان كه قرآن كريم از زبان ايشان حكايت كرده و گفته : « وَأَوْرَثَنَا الأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ » « 1 » و يا آنكه مراد از * ( « عاقِبَةُ الدَّارِ » ) * سرنوشت خوب دنيا است ، هم چنان كه در آيه 128 سوره اعراف « الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ » به همين معنا است ، مىفرمايد : « قالَ مُوسى لِقَوْمِه اسْتَعِينُوا بِاللَّه وَاصْبِرُوا إِنَّ الأَرْضَ لِلَّه يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِه وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ - موسى به قوم خود گفت : به خدا استعانت كنيد ، و خويشتندار باشيد ، كه خدا زمين را به هر كس بخواهد ارث مىدهد ، و سرانجام نيك از آن پرهيزكاران است » و يا آنكه مراد از * ( « عاقِبَةُ الدَّارِ » ) * اعم از دار دنيا و دار آخرت است ، كه به نظر ما از اين سه احتمال سومى بهتر از آن دو ، و سپس دومى بهتر از اولى است ، هم چنان كه تعليل * ( « إِنَّه لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ » ) * هم مؤيد آن است .
و در اينكه گفت : « * ( إِنَّه لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ ) * - چون ستمكاران رستگار نمىشوند » ، تعريض به فرعون و قومش است و در آن * ( « عاقِبَةُ الدَّارِ » ) * را از ايشان نفى كرده ، براى اينكه آنان
هامش
( 1 ) و زمين را ارث به ما داد ، تا هر جا از بهشت را كه بخواهيم منزل گزينيم . سوره زمر ، آيه 74 .