و اگر گفته شود در آيه مورد بحث فرعون ، موسى ( ع ) را دروغگو خوانده ، با اينكه در اين آيه سخنى از موسى حكايت نشده ، پس چرا فرعون گفته : او دروغگو است ، پاسخ اين آن است كه موسى اين را گفته بود ، ليكن قرآن كريم سخن او را در سوره اسرى ، آيه 102 حكايت فرموده ، كه گفته بود : « لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالأَرْضِ - تو خودت يقين دارى كه اين آيات را جز رب آسمانها و زمين كسى نازل نكرده » .
بعضى « 1 » از مفسرين در توجيه جمله * ( « ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِله غَيْرِي » ) * گفتهاند : « از قبيل نفى معلوم به نفى علم است » و اين گونه تعبير در جايى مىآيد كه اگر حقيقتى وجود مىداشت حتما همه مىفهميدند ، در چنين مواردى گفته مىشود كه من چنين چيزى نمىدانم ، يعنى چنين چيزى نيست ، و نظير اين تعبير در آيه « قُلْ أتُنَبِّئُونَ اللَّه بِما لا يَعْلَمُ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الأَرْضِ » « 2 » است و ليكن اين توجيه با ذيل آيه سازگار نيست ، چون فرعون دنبال اين جمله مىگويد : برايم برجى بساز ، تا بلكه از إله موسى اطلاعى پيدا كنم .
* ( « وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُه فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لا يُرْجَعُونَ » ) * يعنى حالشان حال كسى است كه برنگشتن به سوى ما در نظرش رجحان دارد ، چون در سويداى دل يقين به رجوع داشتند ، هم چنان كه خداى تعالى در باره شان فرموده : « وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا - معاد را انكار كردند در حالى كه دلهايشان به آن يقين داشت ، و اين انكارشان از ظلم و گردنكشى بود » .
* ( « فَأَخَذْناه وَجُنُودَه . . . » ) *
كلمه « نبذ » به معناى طرح و دور انداختن است ، و كلمه « يم » به معناى دريا است ، و بقيه الفاظ آيه روشن است ، چيزى كه هست بايد نكته اى كه در آن است از نظر دور نداشت ، و آن لحن توهينآميز به فرعون و لشكريان او ، و هول انگيزى عذابى است كه بر سر آنان آورد .
* ( « وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لا يُنْصَرُونَ » ) * معناى دعوت به آتش ، دعوت به كارهايى است كه مستوجب آتش است ، و آن كارها عبارت است از : كفر و گناهان گوناگون ، چون اينها است كه قيامتشان را به صورت آتشى تصوير مىكند ، كه در آن معذب خواهند شد ، ممكن هم هست مراد از كلمه « نار » همان
هامش
( 1 ) تفسير كشاف ، ج 3 ، ص 413 .
( 2 ) بگو آيا به خدا خبر از چيزى مىدهند كه خود او از وجود آن در آسمانها و زمين اطلاعى ندارد .
سوره يونس ، آيه 18 .