كارهاى مستوجب آتش باشد ، كه به طور مجاز و از باب اطلاق مسبب و اراده سبب ، آتش ناميده شده .
و معناى پيشوا كردن آنان براى دعوت به آتش اين است كه : ايشان را پيش قدم در كفر و گناه كرد ، در نتيجه ديگران به ايشان اقتداء كرده ، و به آنان پيوستند ، و اگر بپرسى كه چرا خداوند ايشان را پيشواى كفر كرد ؟ و آيا اين كار به عدالت خدا برخوردى ندارد ؟ در پاسخ مىگوييم : وقتى برخورد دارد كه اين اضلال خدا ابتدايى باشد ، يعنى خود آنان قبلا كارى نكرده باشند كه مستوجب اين اضلال باشند ، و اما اگر اين اضلال به عنوان مجازات كفر و جحودى باشد كه آنان قبل از ديگران مرتكب شدند ، به عدالت خدا برخورد ندارد .
بعضى از مفسرين گفتهاند : « مراد از پيشوا كردن آنان براى دعوت به آتش صرف نامگذارى است » ، مانند نامگذارى در آيه « وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً » « 1 » .
و اين تفسير صحيح نيست ، براى اينكه با معناى آيه بعد - به طورى كه خواهيد ديد - نمىسازد ، چون مىفرمايد : در آخرت لعنت ديگران نيز به ايشان مىرسد . پس معلوم مىشود كه صرف نامگذارى نيست ، بلكه آنان واقعا پيشواى ضلالت بودهاند ، علاوه بر اين در آن آيه ديگر هم كه مفسر نامبرده بدان استشهاد كرد ، مسلم نيست كه كلمه « جعل » به معناى نامگذارى باشد . و اينكه فرمود : * ( « وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لا يُنْصَرُونَ » ) * ، معنايش اين است كه : شفاعت هيچ ناصرى به ايشان نخواهد رسيد .
* ( « وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِه الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ » ) * اين آيه شريفه بيان مىكند لازمه آن وصفى را كه در آيه قبلى براى فرعونيان ذكر كرده بود ، مىفرمايد : چون پيشوايان بودند ، و ديگران در كفر و گناهان پيرو ايشان بودند لذا همواره در ضلالت و كفر و گناه از ايشان الهام مىگرفتند ، و پيروى آنان مىكردند ، و به همين جهت همانند وزر و گناه پيروان نيز به گردن ايشان است ، پس ما دام كه كفر و گناه بعد از آنان ادامه يابد ، لعن خدا به ايشان نيز ادامه مىيابد .
پس در حقيقت آيه شريفه در معناى آيه « وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ » « 2 » ، و آيه « وَنَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَآثارَهُمْ » « 3 » است ، و اگر در آيه مورد بحث كلمه « لعن » را نكره آورده براى اين است كه دلالت كند بر اهميت و استمرار آن .
هامش
( 1 ) ملائكه را كه بندگان رحمانند اناث خواندند . سوره زخرف ، آيه 19 .
( 2 ) هر آينه به دوش خواهند كشيد وزر و بار گناه خود و گناه ديگران را . سوره عنكبوت ، آيه 13 .
( 3 ) مىنويسيم آنچه از پيش فرستادهاند و آنچه از دنبال آنان مىرسد . سوره يس ، آيه 12 .