را براى خود اثبات ، و از خداى تعالى نفى مىكرد ، و اما ساير الهه كه او و قومش آنها را مىپرستيدند ، آيه متعرض آنها نيست .
* ( « فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً » ) * - يعنى اى هامان آتش بيفروز بر گل ، و مراد از اين عبارت اين است كه : خشت خام را در آتش بپز و آجر بساز . كلمه « صرح » به معناى برجى بلند است ، كه از همه جا پيدا باشد ، و اين نام از فعل « صرح الشيء » گرفته شده ، كه به معناى اين است كه چيزى ظاهر شد ، بنا بر اين در جمله مورد بحث دستور داده آجر بسازد .
و قصرى بلند برايش بسازد .
* ( « لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِله مُوسى » ) * - در اين جمله « إله » را نسبت به موسى داده ، و گفته إله موسى ، به اين عنايت كه خود او آن را نمىشناسد ، و اين موسى است كه مردم را به سوى او مىخواند ، و اين كلام از باب قرار دادن نتيجه در جاى مقدمه است ، و تقدير كلام چنين است : « اجعل لى صرحا اصعد الى اعلى درجاته ، فانظر الى السماء لعلى اطلع الى إله موسى - برايم برجى بساز ، تا بر آخرين پله آن بالا روم ، و به آسمانها نظر كنم ، شايد از إله موسى اطلاعى يابم » و گويا او خيال مىكرده كه خداى تعالى جسمى است كه در بعضى از طبقات جو يا افلاك منزل دارد ، لذا اظهار اميد مىكند كه اگر چنين برجى برايش درست كنند از بالاى آن به خداى تعالى اشراف و اطلاع پيدا كند ، ممكن هم هست كه او چنين خيالى نمىكرده بلكه مىخواسته مطلب را بر مردم مشتبه نموده و گمراهشان سازد .
و نيز ممكن است مرادش اين بوده باشد كه برايش رصد خانه اى بسازند ، تا ستارگان را رصدبندى نموده ، از اوضاع كواكب استنباط كند ، آيا رسولى مبعوث شده تا با رسالت موسى تطبيق كند يا نه ، و يا آنچه موسى ادعا مىكند حق است يا نه ؟ مؤيد اين احتمال گفتار ديگر اوست كه قرآن كريم در جاى ديگر آن را چنين حكايت فرموده : « يا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الأَسْبابَ ، أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ إِلى إِله مُوسى ، وَإِنِّي لأَظُنُّه كاذِباً » « 1 » .
* ( « وَإِنِّي لأَظُنُّه مِنَ الْكاذِبِينَ » ) * - در اين جا از مطلبى كه قبلا گفته بود كه من معبودى غير از خودم سراغ ندارم ، ترقى نموده ، مىگويد : نه تنها نسبت به إله ديگر غير از خودم جهل دارم ، بلكه از اين طرف گمان به عدم چنين معبودى دارم ، و گمان دارم كه موسى دروغ مىگويد ، و اين مدعا را براى تلبيس و گمراه كردن مردم كرده .
هامش
( 1 ) اى هامان برايم برجى بساز باشد كه من به آنچه از عوامل آسمانى سبب حوادثى در زمين است اطلاع پيدا كنم ، در نتيجه از إله موسى اطلاع يابم ، چون من خيال مىكنم او دروغگو است . سوره مؤمن ، آيه 36 و 37 .