و يكى اردو ، و يكى چيز ديگر است ، و نيز مراد از اختلاف الوان اختلاف نژادهاى مختلف از نظر رنگ باشد كه يكى سفيد پوست ، ديگرى سياه ، يكى زرد پوست ، و ديگرى سرخ پوست است .
البته ممكن است اختلاف لسان شامل اختلاف در لهجه ها ، و اختلاف آهنگ صداها نيز بشود ، چون مىبينيم كه در يك زبان بين اين شهر و آن شهر ، و حتى اين ده و ده مجاورش اختلاف در لهجه هست ، هم چنان كه اگر دقت شود خواهيم ديد كه تن صداى دو نفر مثل هم نيست ، و همچنين ممكن است اختلاف الوان شامل افراد از يك نژاد نيز بشود ، چون اگر دقت شود دو نفر از يك نژاد رنگشان عين هم نيست ، و اين معنا از نظر علماى اين فن مسلم است .
پس متفكرين و اهل بحث كه پيرامون عالم كبير بحث مىكنند ، در نظام خلقت ، به آياتى دقيق برمىخورند كه دلالت مىكند بر اينكه عالم صنع و ايجاد با نظامى كه در آن جارى است ممكن نيست پديد آيد مگر از ناحيه خدا ، و نيز ممكن نيست منتهى شود مگر به سوى او .
* ( « وَمِنْ آياتِه مَنامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَابْتِغاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِه . . . » ) *
كلمه « فضل » به معناى زيادتر از مقدار حاجت از هر چيز است ، و بر « عطيه » نيز اطلاق مىشود ، چون صاحب عطا آنچه زايد بر مقدار حاجتش مىباشد عطا مىكند و مراد از اين كلمه در آيه شريفه رزق است . و معناى « ابتغاء فضل » طلب رزق است .
و در اينكه انسان داراى قواى فعال خلق شده كه او را وادار مىكند به اينكه در جستجوى رزق باشد ، و حوائج زندگى خود را به خاطر بقاى خود تحصيل كند ، از جاى برخيزد ، و تلاش كند و نيز در اينكه به سوى استراحت و سكون هدايت شده ، تا به وسيله آن ، خستگى تلاش خود را بر طرف نموده و تجديد و تجهيز قوا كند ، و باز در اينكه شب و روز پشت سر هم قرار داده شده براى تلاش و براى اينكه خستگى هر روز را در شب همان روز بر طرف سازد ، و باز در اينكه براى پديد آمدن شب و روز اوضاع جوى به وسيله زمين و خورشيد پديد آمده ، آيتها و نشانه هاى سودمندى است براى كسى كه داراى گوشى شنوا باشد ، و در آنچه مىشنود تعقل كند ، و چون آن را حق ديد پيروى نمايد .
در كشاف گفته : در آيه شريفه لف و نشر مرتب به كار رفته - كه معناى آن در ساير مجلدات فارسى اين كتاب گذشت - براى اينكه تقدير آيه چنين است « و من آياته منامكم و ابتغاؤكم من فضله بالليل و النهار - يكى از آيات او خواب شما ، و كار و كسب شماست در شب و در روز ، يعنى خوابتان در شب ، و كار و كسبتان در روز » ، چيزى كه هست جمله