* ( « وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً » ) * - كلمه « مودت » تقريبا به معناى محبتى است كه اثرش در مقام عمل ظاهر باشد ، در نتيجه نسبت مودت به محبت نسبت خضوع است به خشوع ، چون خضوع آن خشوعى را گويند كه در مقام عمل اثرش هويدا شود ، به خلاف خشوع كه به معناى نوعى تاثر نفسانى است ، كه از مشاهده عظمت و كبريايى در دل پديد مىآيد .
و « رحمت » ، به معناى نوعى تاثير نفسانى است ، كه از مشاهده محروميت محرومى كه كمالى را ندارد ، و محتاج به رفع نقص است ، در دل پديد مىآيد ، و صاحبدل را وادار مىكند به اينكه در مقام برآيد و او را از محروميت نجات داده و نقصش را رفع كند .
يكى از روشنترين جلوه گاه ها و موارد خودنمايى مودت و رحمت ، جامعه كوچك خانواده است ، چون زن و شوهر در محبت و مودت ملازم يكديگرند ، و اين دو با هم و مخصوصا زن ، فرزندان كوچكتر را رحم مىكنند ، چون در آنها ضعف و عجز مشاهده مىكنند ، و مىبينند كه طفل صغيرشان نمىتواند حوائج ضرورى زندگى خود را تامين كند ، لذا آن محبت و مودت وادارشان مىكند به اينكه در حفظ و حراست ، و تغذيه ، لباس ، منزل ، و تربيت او بكوشند ، و اگر اين رحمت نبود ، نسل به كلى منقطع مىشد ، و هرگز نوع بشر دوام نمىيافت .
نظير اين مورد مودت و رحمتى است كه در جامعه بزرگ شهرى ، و در ميان افراد جامعه مشاهده مىشود ، يكى از افراد وقتى هم شهرى خود را مىبيند ، با او انس مىگيرد ، و احساس محبت مىكند ، و به مسكينان و ناتوانان اهل شهر خود كه نمىتوانند به واجبات زندگى خود قيام كنند ، ترحم مىنمايد .
و به طورى كه از سياق برمىآيد مراد از « مودت و رحمت » در آيه همان مودت و رحمت خانوادگى است ، هر چند كه اطلاق آيه شامل دومى نيز مىشود .
* ( « لآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ » ) * - چون وقتى قومى در باره اصول تكوينى خويش بينديشند كه آن اصول مرد و زن را وادار كرده به اينكه تشكيل جامعه خانوادگى دهند ، و نيز آن دو را به مودت و رحمت واداشت ، و آن مودت و رحمت نيز اجتماع مدنى و شهرى را پديد آورد ، و چه آثارى بر اين اجتماع مترتب شد ، نوع بشرى بقاء يافت ، و زندگى دنيايى و آخرتى انسان به كمال رسيد ، آن وقت متوجه مىشوند كه چه آيات عجيبى در آنها هست ، و خداى تعالى چه تدابيرى در امر اين نوع از موجودات به كار برده ، تدابيرى كه عقل را حيران و دهشت زده مىكند .
* ( « وَمِنْ آياتِه خَلْقُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوانِكُمْ . . . » ) *
ظاهرا مراد از اختلاف لسانها ، اختلاف واژه ها باشد ، كه يكى عربى ، و يكى فارسى ،
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 250
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٢٥٠