انسانى تمام عيار شديد ، و به روى زمين منتشر گشتيد ، با اينكه انتظار مىرود از زمين مرده مرده اى ديگر پديد آيد ، نه موجودى جاندار ، ليكن ناگهان و يك دفعه موجودى زنده و با شعور و عقل گشته ، و براى تدبير امر زندگى خود در روى زمين به جنب و جوش درآمديد ، پس جمله * ( « ثُمَّ إِذا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ » ) * در معناى همان جمله « ثُمَّ أَنْشَأْناه خَلْقاً آخَرَ » « 1 » مىباشد .
پس خلقت انسان يعنى جمع كردن اجزاء و مواد زمينى ، و آنها را بهم تركيب كردن ، آيتى و همه آن را انسانى داراى حيات و شعور عقلى ساختن ، آيتى و يا آياتى ديگر است كه بر وجود صانعى زنده و عليم دلالت مىكند ، صانعى كه امور را تدبير مىكند ، و اين نظام عجيب را به وجود مىآورد .
با اين معنايى كه براى آيه شد ، روشن گرديد كه كلمه « ثم » براى افاده بعديت و تاخير رتبى است ، و جمله عطف است بر جمله « خلقكم » نه بر جمله « أن خلقكم » .
* ( « وَمِنْ آياتِه أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها . . . » ) *
راغب گفته : « كلمه » زوج « به هر يك از نر و ماده حيوانات در صورتى كه جفت هم شده باشند اطلاق مىشود ، هم چنان كه به هر يك از دو قرين چه حيوان و چه غير حيوان نيز زوج گفته مىشود ، خداى تعالى فرموده : » فَجَعَلَ مِنْه الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالأُنْثى - خدا از آن دو زوج قرار داد ، يكى نر و يكى ماده « و نيز فرمود : به آدم گفتيم كه تو و زوجت در بهشت منزل كنيد ، و اگر به ماده از حيوانات و مخصوصا انسان زوجه مىگويند ، لغت نازيبا و غير فصيح است ، كه جمعش زوجات مىآيد ، - تا آنجا كه گفته - و جمع زوج ازواج مىآيد » « 2 » .
پس اينكه فرمود : * ( « أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها » ) * ، معنايش اين است كه براى شما و يا براى اينكه به شما نفع برساند از جنس خودتان زوج آفريد .
آرى هر يك از مرد و زن دستگاه تناسلى دارند كه با دستگاه تناسلى ديگرى كامل مىگردد و از مجموع آن دو توالد و تناسل صورت مىگيرد ، پس هر يك از آن دو فى نفسه ناقص ، و محتاج به طرف ديگر است ، و از مجموع آن دو ، واحدى تام و تمام درست مىشود ، و به خاطر همين نقص و احتياج است كه هر يك به سوى ديگرى حركت مىكند ، و چون بدان رسيد آرام مىشود ، چون هر ناقصى مشتاق به كمال است ، و هر محتاجى مايل به زوال حاجت و فقر خويش است ، و اين حالت همان شهوتى است كه در هر يك از اين دو طرف به وديعت نهاده شده .
هامش
( 1 ) سپس او را موجودى ديگر آفريديم . سوره مؤمنون ، آيه 14 .
( 2 ) مفردات راغب ، ماده « زوج » .