هنگامى كه غالب بودند ، و خلاصه هم هنگام مغلوب شدن و هم هنگام غالب شدنشان ، ولى معناى اول بهتر است ، هر چند كه بهتر بودنش به حدى نيست كه بگوييم تنها آن معنا متعين است .
* ( « وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ بِنَصْرِ اللَّه يَنْصُرُ مَنْ يَشاءُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ » ) * ظرف : در اين روز ، متعلق است به « يفرح » ، و همچنين كلمه * ( « بِنَصْرِ اللَّه » ) * ، و معناى آيه اين است كه : روزى كه روم غلبه مىكند مؤمنان به نصرت خدا - كه وعده ديگر او است - خوشحال مىشوند ، ( و با خود مىگويند خدا دو وعده داده بود ، يكى پيشگويى غلبه روم بود ، و دوم يارى مؤمنان ، اولى صورت خارج به خود گرفت ، پس معلوم مىشود آن ديگر هم خواهد شد ) .
جمله * ( « يَنْصُرُ مَنْ يَشاءُ » ) * ، جمله اى است از نو ، كه جمله * ( « لِلَّه الأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ » ) * را تقرير و اثبات مىكند ، و در جمله * ( « وَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ » ) * مىخواهد بفرمايد : خدا عزيز است ، و به همين جهت هر كه را بخواهد با يارى خود عزت مىدهد ، و رحيم است ، رحمت خود را به هر كس بخواهد اختصاص مىدهد .
البته در معنا و تفسير آيه مورد بحث وجوه ديگرى است ضعيف ، كه ذيلا از نظر خواننده مىگذرد .
اول اينكه : جمله « و يومئذ » عطف باشد بر جمله « من قبل » ، و مراد از آن اين باشد كه سلطنت خدا مختص به قبل و بعد نيست ، بلكه حال نيز در تحت سلطنت اوست ، گويا فرموده : امر به دست خدا است ، چه قبل از فلان ، و چه بعد از آن ، و چه در حال ، آن گاه جمله * ( « يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ » ) * ابتداى كلام است ، اشكال اين وجه اين است كه نظم آيه را به هم مىزند ، و اول آن از آخرش جدا مىگردد .
دوم اينكه : كلمه * ( « بِنَصْرِ اللَّه » ) * متعلق است به كلمه « مؤمنون » نه به كلمه « يفرح » آن گاه به ملازمه اى كه در مقام هست ، فهميده مىشود كه غلبه روم به نصرت خدا بوده .
اشكال اين وجه اين است كه : مستلزم آن مىشود كه مؤمنين هم در روز غلبه فرس خوشحال شوند ، و هم در روز غلبه روم ، چون در غلبه نصرتى است براى طرف غالب ، و نصرت هم هميشه از خدا است ، هم چنان كه خودش فرموده : « وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّه الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ » « 1 » پس اگر در آيه ، فرح مؤمنين را اختصاص داده به روز غلبه روم ، ترجيح بدون مرجحى مرتكب
هامش
( 1 ) نصرت نمىرسد مگر از ناحيه خداى عزيز و حكيم . سوره آل عمران ، آيه 126 .