* ( « غُلِبَتِ الرُّومُ فِي أَدْنَى الأَرْضِ » ) * كلمه « 0 روم » نام اقوامى از انسانهاست كه در ساحل مديترانه در غرب آسيا زندگى مىكنند ، در آن ايام اين اقوام امپراطورى بزرگ و وسيعى تشكيل داده بودند ، به طورى كه دامنه آن تا حدود شامات توسعه يافته بود ، در ايام نزول اين سوره جنگى بين اين امپراطورى ، و امپراطورى ايران در سرزمينى ميان شام و حجاز درگرفت ، و روم از ايران شكست خورد ، و ظاهرا مراد از كلمه « أرض » سرزمين حجاز و مراد از * ( « أَدْنَى الأَرْضِ » ) * نزديكيهاى اين سرزمين است ، و الف و لام در كلمه « الأرض » الف و لام عهد است .
* ( « وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ فِي بِضْعِ سِنِينَ » ) * ضمير جمع اولى و سومى به روم برمىگردد ، ولى ضمير جمع دومى ( غلبهم ) - بعضى « 1 » گفتهاند - به فرس برمىگردد ، و معنايش اين است كه : روميان بعد از غلبه فارسيان برايشان ، به زودى غلبه خواهند كرد .
ولى ممكن است آن را نيز به روم برگردانيم ، و بگوييم كه مصدر « غلبهم » مصدر مفعولى است ، و در نتيجه اختلافى هم در مرجع ضميرهاى سه گانه پديد نمىآيد ، و معناى آيه چنين مىشود كه : روميان بعد از مغلوب شدنشان به زودى غالب مىشوند ، و كلمه « بضع » در اعداد از سه تا نه را گويند .
* ( « لِلَّه الأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ » ) * دو كلمه قبل و بعد ، در صورتى كه به چيزى اضافه شوند ، حركات سه گانه فتحه و كسره و ضمه را مىگيرند ، و در صورتى كه اضافه نشوند ، و مضاف اليه آنها منوى و در تقدير باشد ، مبنى بر ضمه مىشوند ، يعنى غير از ضمه حركت ديگرى به خود نمىگيرند .
در جمله مورد بحث مضاف اليه آن دو منوى و مورد نظر است ، و تقدير آن چنين است « للَّه الامر من قبل ان غلبت الروم و من بعد ان غلبت - امر به دست خدا است قبل از آنكه روم مغلوب شود ، و بعد از آنكه غلبه كند » ، يعنى قبل از آن و بعد از اين امر به دست او است ، به هر چه بخواهد امر مىكند ، پس هر كس را بخواهد يارى مىكند ، و هر كس را نخواهد يارى نمىكند .
بعضى « 2 » از مفسرين گفتهاند معنايش اين است كه : امر به دست خدا است ، قبل از غالب شدن روم ، يعنى همان هنگامى كه مغلوب بودند ، و از بعد از مغلوب شدنشان ، يعنى
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 21 ، ص 17 .
( 2 ) روح المعانى ، ج 21 ، ص 20 .