تفسير كرده ، چون روز قيامت در موقفى قرار مىگيرند ، كه تمامى سببها از سببيت افتاده ، و جز خداى سبحان حاكمى نيست ، پس آيه شريفه در معناى اين آيه است كه مىفرمايد : « وَرُدُّوا إِلَى اللَّه مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ » « 1 » .
و حاصل معناى آيه اين است كه : نشاه آخرت نشاه اى است كه خدا هر كه را بخواهد عذاب مىكند ، و آنان مجرمين هستند ، و هر كه را بخواهد رحم مىكند ، كه آنان غير مجرمين مىباشند ، و به سوى او برمىگرديد ، كه ديگر جز او كسى در باره شما حكم نمىراند .
* ( « وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ » ) * اين آيه وصف آنان را در قيامت بيان مىكند هم چنان كه آيه قبل وصف خداى سبحان را در آن روز بيان مىكرد . يعنى شما نمىتوانيد خدا را در آن روز عاجز كنيد ، و فرار نموده ، و از تحت حكومت و سلطنتش خارج شويد ، و در اقطار زمين و آسمان پنهان گرديد ، و بنا بر اين ، آيه شريفه جارى مجراى آيه « يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ فَانْفُذُوا » « 2 » است .
بعضى « 3 » ديگر از مفسرين گفتهاند : جمله * ( « وَلا فِي السَّماءِ » ) * در معناى « و لا من فى السماء » است ، و كلمه « من » از اين جهت حذف شده كه كلام بر آن دلالت داشته ، و معناى آيه اين است كه : شما زمينىها نمىتوانيد خدا را در زمين ناتوان كنيد ، آنهايى هم كه در آسمانند نمىتوانند خدا را در آسمان عاجز كنند .
ليكن اين معناى بعيدى است ، و اينكه گفت كلام دلالت بر « من » داشت ، و لذا حذف شد ، به هيچ وجه قابل قبول نيست ، و به فرض هم كه مقصود افاده اين معنا بوده باشد ، كافى بود خطاب را متوجه انسان كند ، و به حكم تغليب جن و ملك را هم اراده نموده و بفرمايد « * ( وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ ) * - شما نمىتوانيد خدا را عاجز كنيد ، نه در زمين و نه در آسمان » .
* ( « وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّه مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ » ) * - يعنى شما امروز به غير خدا هيچ سرپرستى كه عهده دار امورتان باشد ، و از خدا بىنيازتان كند ، و همچنين نصيرى كه شما را با
هامش
( 1 ) به سوى خدا كه مولاى حق ايشان است ، برمىگردند ، و ديگر اثرى از آنچه خدا مىپنداشتند نمىيابند . سوره يونس ، آيه 30 .
( 2 ) اى گروه جن و انس اگر مىتوانيد در اقطار زمين و آسمان فرو رويد برويد . سوره رحمان آيه 33 .
( 3 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 279 .