را ايجاد كند ، و بعد مثل آنها را پديد آورد » صحيح نيست ، براى اينكه ربطى به مساله معاد ندارد ، و آيه شريفه در مقام احتجاج بر مساله معاد است ، كه عبارت است از اعاده عين آنچه فانى كرده .
* ( « قُلْ سِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّه يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الآخِرَةَ إِنَّ اللَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ » ) * اين آيه تا سه آيه بعد ، رسول خدا ( ص ) را دستور مىدهد كه مشركين را مخاطب قرار داده ، و حجت خود را عليه ايشان تمام كند ، و به سير در زمين ارشادشان نمايد تا بفهمند كيفيت آغاز خلقت و ايجاد ايشان با اختلافى كه در طبيعتهاى خود دارند ، و تفاوتى كه در رنگها و اشكالشان هست ، چگونه بوده ، و چگونه خدا آنها را بدون الگو و نقشه قبلى ، و بدون حساب و عددى معين ، و يا نيرويى مثل هم آفريده ، اين طرز فكر دليل قاطعى است بر اينكه قدرت او حساب و اندازه ندارد ، وقتى چنين است ، نشاه آخرت را هم مانند نشاه اول خلق مىكند ، پس آيه شريفه در معناى آيه « وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الأُولى ، فَلَوْ لا تَذَكَّرُونَ » « 1 » مىباشد .
* ( « يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَرْحَمُ مَنْ يَشاءُ وَإِلَيْه تُقْلَبُونَ » ) * اين قسمت نيز جزء كلامى است كه گفتيم رسول خدا ( ص ) مامور شده به مردم بفرمايد ، و ظاهرا بيان جمله * ( « يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الآخِرَةَ » ) * ، باشد كه اين نشاه آخرت چگونه نشاه است ، و جمله « تقلبون » از قلب است ، كه به معناى برگرداندن هر چيزى است از وجهه و يا حالى كه بايد داشته باشد ، مثل اينكه چيزى را زير و رو كنند ، يا پشت و رو نمايند ، و معناى پشت و رو كردن ، با جمله « يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ » « 2 » ، كه آن نيز در معرفى روز قيامت است ، مناسبتر است .
البته بعضى « 3 » ديگر از مفسرين كلمه « تقلبون » را به « تردون » معنا كردهاند در مجمع البيان گفته : « قلب » به معناى رجوع و رد است ، و معناى « تقلبون » ، « تردون » مىباشد ، يعنى شما برگردانده مىشويد ، از دار اسباب به زندگى در آخرت يعنى ، جايى كه جز خدا كسى مالك نفع و ضرر نيست « 4 » ، و اين معنايى است لطيف كه رجوع به خدا و رد به سوى او را به آن
هامش
( 1 ) شما كه نشاه اول را مىدانيد پس چرا متذكر نمىشويد . سوره واقعه ، آيه 62 .
( 2 ) روزى كه باطنها ظاهر مىشود . سوره طارق ، آيه 9 .
( 3 ) روح البيان ، ج 6 ، ص 456 .
( 4 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 279 .