دلالت دارد ، چه آيات آفاقى ، و چه معجزات نبوت ، كه يكى از آنها قرآن كريم است ، پس كفر به آيات خدا به عموميتش شامل كفر به معاد نيز مىشود ، و اگر در عين حال دوباره كفر به لقاى خدا يعنى معاد را ذكر كرده ، از قبيل ذكر خاص بعد از عام است ، و نكته اش اشاره به اهميت ايمان به آن است ، چون با انكار معاد ، امر دين به كلى لغو مىشود .
و مراد از رحمت ، چيزى است كه مقابل عذاب باشد ، كه قهرا شامل بهشت مىشود ، و در كلام خداى تعالى اطلاق رحمت بر بهشت مكرر شده ، چون بين آن دو ملازمه هست ، مانند آيه « فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِه » « 1 » ، و آيه « يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِه ، وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً » « 2 » .
و مراد از اينكه نسبت نوميدى به ايشان داده ، يا اين است كه واقعا نوميد هم هستند ، چون حيات آخرت را منكرند ، و كسى كه اصلا اعتقادى به آن ندارد ، قهرا از سعادت ابدى و رحمت جاودانى نوميد است ، و يا كنايه است از قضايى كه خدا در باره بهشت رانده كه هيچ كافرى داخل آن نشود .
و معناى آيه اين است كه : كفارى كه آيات خدا را كه دلالت بر دين حق و مخصوصا بر مساله معاد مىكند منكر شدند ، ايشان از رحمت خدا و بهشت نوميدند ، و ايشان عذابى دردناك دارند .
* ( « فَما كانَ جَوابَ قَوْمِه إِلَّا أَنْ قالُوا اقْتُلُوه أَوْ حَرِّقُوه فَأَنْجاه اللَّه مِنَ النَّارِ . . . » ) *
اين جمله تفريع است بر آيه اى كه در صدر قصه بود ، و مىفرمود : * ( « وَإِبْراهِيمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِه اعْبُدُوا اللَّه وَاتَّقُوه » ) * .
و ظاهر جمله * ( « قالُوا اقْتُلُوه أَوْ حَرِّقُوه » ) * اين است كه : هر يك از دو طرف ترديد ( بكشيد و يا بسوزانيد ) كلام يكى از دو طايفه قوم ابراهيم است ، كه طايفه اى گفتند بكشيد ، و طايفه اى ديگر گفتند بسوزانيد و مراد از كشتن ، كشتن با شمشير و امثال آن است ، و اين ترديد و اختلاف ، مربوط به ابتداى مشورت آنان است ، ولى سرانجام حرفها يكى شد ، كه بايد او را آتش زد ، هم چنان كه در سوره انبياء آيه 68 فرموده : « قالُوا حَرِّقُوه وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ » « 3 » .
هامش
( 1 ) و اما كسانى كه ايمان آورده ، و عمل صالح كردند ، خدا آنان را در رحمت خود داخلشان مىكند . سوره جاثيه ، آيه 30 .
( 2 ) هر كس را بخواهد داخل در رحمت خود مىكند ، ولى براى ظالمان عذابى دردناك تهيه ديده است . سوره انسان ، آيه 31 .
( 3 ) گفتند او را بسوزانيد و خدايانتان را يارى كنيد . سوره انبياء ، آيه 68 .