و اما اينكه بگوييم به سفينه برمىگردد بعيد است ، و كلمه « عالمين » به معناى جماعتهاى بسيارى است كه در قرنهاى مختلف و متصل زندگى كرده باشند .
* ( « وَإِبْراهِيمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِه اعْبُدُوا اللَّه وَاتَّقُوه ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ » ) * اين آيه عطف است بر كلمه « نوحا » ، يعنى « و ارسلنا ابراهيم الى قومه » و اينكه به قومش فرمود : * ( « اعْبُدُوا اللَّه وَاتَّقُوه » ) * آنان را به دين توحيد دعوت و از عذاب خدا انذار كرده ، به قرينه آيات بعد كه پيرامون همين دو مطلب است ، پس جمله مورد بحث فايده حصر را مىدهد ، يعنى تنها خدا را بپرستيد .
علاوه بر اين اصلا در وثنيت يعنى كيش بتپرستى خدا پرستيده نمىشود ، و وثنىها غير خدا را مىپرستند ، چون معتقدند كه خدا ممكن نيست پرستيده شود ، مگر از طريق سببهاى فعاله در عالم ، كه مقرب درگاه خدايند ، مانند ملائكه و جن ، و بنا بر اين اگر خود خدا مستقيما پرستيده شود ، قهرا بدون شريك پرستيده شده ، پس دعوت بتپرست به پرستش خدا ، دعوت او به دين توحيد است ، هر چند كه گفته نشود تنها خدا را بپرستيد ، پس جمله « يا قوم * ( اعْبُدُوا اللَّه ) * » به همين جهت افاده حصر را مىكند ، هر چند كه كلمه حصرى در آن نيامده باشد .
* ( « إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه أَوْثاناً وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً . . . » ) *
كلمه « اوثان » جمع وثن - به فتحه واو ، و ثاء - است ، كه به معناى بت است ، و كلمه « افك » به معناى هر چيزى است كه از صورت اصلىاش برگشته باشد ، چه قول باشد و چه فعل .
اين جمله بطلان بتپرستى را بيان مىكند ، و مىرساند كه تنها پرستش خدا عبادت حقيقى است ، و خلاصه عبادت حقيقى منحصرا عبادت خدا است ، و اگر كلمه « اوثانا - بتهايى » را ، نكرده آورده ، براى اين است كه دلالت كند بر وهن و بىپايگى اين عمل ، و اينكه الوهيت بتها صرف دعوى است ، و هيچ حقيقتى ندارد ، و معنايش اين است كه : شما به جاى خدا نمىپرستيد مگر بتهايى كه چنين و چنانند ، و لذا دنبال آن فرمود : * ( « وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً » ) * يعنى از خود دروغى را مىتراشيد و آنها را آلهه و معبود مىناميد و همين تراشيده هاى خود را مىپرستيد ، درست است كه در اين ميان إله و معبودى هست كه بايد او را بپرستيد ، و ليكن آن خدا است نه بتها .
* ( « إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه لا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً » ) * - اين جمله مطلب قبلى را ، يعنى دروغى بودن بتها و بطلان پرستش آنها را تعليل مىكند ، و حاصلش اين است كه :
اينهايى كه شما به جاى خدا مىپرستيد ، كه مجسمه مقربين درگاه خدا از ملائكه و جن