نفاق و منافقين بحث مىكند ، كه ظهور و پيدايش منافقين آغازش در مدينه و بعد از هجرت بود ، كه اسلام ، شوكت و نيرويى به خود گرفت ، و اما در مكه كه اسلام در شدت ضعف و ذلت بود ، و همواره به مؤمنين اهانت مىشد ، و در تنور فتنه ها و گرفتاريها مىسوختند ، در آن روز رسول خدا ( ص ) و جامعه اسلامى نيرويى نداشت ، مخصوصا در مقابل قريش عزتى و شوكتى نداشت ، تا كسى از ترس شوكتش تظاهر به اسلام كند ، و كفر باطنى خود را پنهان بدارد .
علاوه بر اين آيه شريفه * ( « وَلَئِنْ جاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ إِنَّا كُنَّا مَعَكُمْ » ) * ، از نصرت و فتح و غنيمت خبر مىدهد ، و معلوم است كه همه اينها در مدينه اتفاق افتاده ، نه در مكه .
و نظير دو آيه مورد بحث آيه * ( « وَمَنْ جاهَدَ فَإِنَّما يُجاهِدُ لِنَفْسِه » ) * است كه گفتگو از جهاد مىكند ، و معلوم است كه جهاد و جنگ همه در مدينه ، و بعد از هجرت اتفاق افتاده است .
و ليكن اين نظريه سخيف و باطل است ، و ادله اى كه آورده هيچ دلالت بر مدعايش ندارد ، اما داستان منافقين ، اتفاقا دليل بر اين است كه آيه شريفه در مكه نازل شده ، براى اينكه در آيه گفتگو از آزار و اذيت شده ، و در مدينه مسلمانان از كسى آزار و اذيت نديدند ، هر چه اذيت و شكنجه ديدند ، در مكه ديدند ، و اما آن ملاكى كه در آيه براى نفاق ذكر كرد ، كه منافقين مىگويند * ( « آمَنَّا بِاللَّه فَإِذا أُوذِيَ فِي اللَّه . . . » ) * ، يعنى مىگويند ايمان آورديم و بر اين دعوى ادامه مىدهند ، تا آنجا كه به خاطر ايمان به خدا اذيت شوند ، آن وقت از حرف خود بر مىگردند ، اين ملاك ، ملاكى است كه هم ممكن است در مكه تحقق پيدا كند و هم در مدينه .
و اما داستان نصرت آنان نيز مستلزم فتح و غنيمت نيست ، بلكه مصاديق ديگرى نيز دارد ، كه خداوند با آن گشايشى به كار بندگانش بدهد ، علاوه بر اين آيه شريفه نمىخواهد بفرمايد كه نصرت خدا به ايشان رسيد ، بلكه مىفرمايد : اهل نفاق ما دام كه اذيتى نديدهاند دم از اسلام مىزنند ، همين كه آزار ديدند به عقب برمىگردند ، و اگر نصرتى از خدا به مؤمنين برسد ، آنها نيز خود را جزو مسلمانان قلمداد كرده و براى اينكه از آن پيروزى سهمى ببرند مىگويند : ما هم مسلمانيم ، و با شماييم ، و اين عبارت در باره آزار ديدن دلالت بر وقوع آن دارد ، چون مىفرمايد : و همين كه اذيت ديدند ، ولى در باره نصرت اين دلالت را ندارد ، چون فرموده : و اگر نصرتى از خدا به مؤمنين برسد ، و معلوم است كه كلمه « اگر » تنها امكان تحقق را مىرساند ، نه وقوع آن را ، ساده تر بگوييم كلمه « اگر » تنها دلالت دارد كه چنين چيزى
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 158
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٥٨