شكنجه شان بميرد ، چون همين كه مرد ديگر شكنجه اى نمىبيند ، به خلاف عذاب خدا كه هم عظيم است ، و هم ابدى است ، و هلاكت دائمى در پى دارد .
* ( « وَلَئِنْ جاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ إِنَّا كُنَّا مَعَكُمْ » ) * - يعنى اگر از ناحيه خدا راه نجاتى براى شما مؤمنين واقعى رسيد ، بعد از آن شدت و تنگى كه از كفار مىديدند ، مؤمنين قلابى به شما مىگويند : ما هم با شماييم ، يعنى ما هم از اين گشايش سهم مىبريم .
كلمه « ليقولن » - با ضمه لام - صيغه جمع است ، و ضميرش به مؤمنين قلابى بر مىگردد ، كه در آيه به لفظ « من » از آنان تعبير شده ، خواهى گفت : در آيه ضمائرى ديگر به اين كلمه بر مىگردد ، كه همه مفرد است ، در جواب مىگوييم اين ضمير جمع به اعتبار معناى « من » ، و ساير ضمائر كه مفردند به اعتبار لفظ آن به آن بر مىگردد .
* ( « أوَ لَيْسَ اللَّه بِأَعْلَمَ بِما فِي صُدُورِ الْعالَمِينَ » ) * - استفهام در اين جمله انكارى است ، كه دعوى آنان را رد مىكند ، به اينكه شما گمان كردهايد به صرف ادعاى ايمان ، خدا را فريب مىدهيد ؟ نه ، خدا به آنچه كه در دلهاى مردم است آگاه است ، و مىداند كه دلهاى شما ايمان ندارد .
مراد از « عالمين » جماعتهايى از انسان ، و يا جماعتهايى از صاحبان عقل است ، چه انسان و چه جن ، و چه ملك . و اگر مراد از آن تمامى مخلوقات باشد چه ذوى العقول و چه آنان كه عقل ندارند ، آن وقت مراد از سينه ها باطنها خواهد بود ، ولى اين احتمال بعيد است .
* ( « وَلَيَعْلَمَنَّ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْمُنافِقِينَ » ) * اين جمله تتمه كلامى است كه در آيه قبلى بود ، و حاصل معناى آن اين است كه :
خدا با همه اين احوال به وسيله امتحان بين مؤمنين واقعى و منافقين جدايى خواهد انداخت ، و از يكديگر متمايزشان خواهد كرد .
و در آيه شريفه اشاره است به اينكه طائفه اى كه مورد بحث در آيات سابق بودند همان منافقينند ، كه ايمان آوردنشان در واقع مقيد بود به اينكه دردسرى برايشان ايجاد نكند ، ولى در ظاهر وانمود مىكرد كه ما در هر حال ايمان داريم ، ولى سنت الهى بر امتحان اشخاص كار خود را كرده ، رسواشان ساخت ، چون هيچ چيز جلو اين سنت را نمىگيرد .
بعضى از مفسرين به اين دو آيه كه گفتيم در باره منافقين است استدلال كردهاند به اينكه سوره مورد بحث يا خصوص اين چند آيه در مدينه نازل شده است ، چون آيات پيرامون
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 20 ، ص 140 .