چون - به طورى كه گفتهاند - « 1 » كلمه « فى » براى سببيت است ، و در همين كلمه عنايت لطيفى از نظر لفظ هست ، كه خداى تعالى را - يعنى ايمان به خدا را - ظرف براى اذيت دادن كفار و اذيت ديدن مؤمنين قرار داده ، تا بفهماند كه اين اذيت منتسب و مستند به خداى تعالى است ، آن طور كه مظروف منسوب به ظرف است ، و اين لطيفه هم با سببيت مىسازد ، و هم با غرضيت ، نظير اين تعبير در آيه « يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّه » « 2 » و نيز در آيه « وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا » « 3 » آمده است .
بعضى « 4 » از مفسرين گفتهاند : معناى « ايذاء » در خدا اين است كه : ايذاء را در راه خدا باشد گويا خواستهاند بگويند مضافى در كلام بوده و حذف شده ، و آن كلمه « سبيل » است .
ليكن بايد دانست كه عنايت كلامى مختلف است ، ايذاء در خدا جايى گفته مىشود كه علت آن ايذاء تنها و تنها ايمان به خدا باشد ، تا ديگر نگويند « ربنا اللَّه » ، و ايذاء در راه خدا در جايى گفته مىشود كه علت اذيت طى كردن راه دين باشد ، هم چنان كه همين عنايت در آيه « فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي » « 5 » به كار رفته است .
شاهد بر اختلاف اين دو عنايت و اين دو اعتبار ، آيه آخر همين سوره است كه مىفرمايد : « وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا » ، كه جهاد در راه خدا را ، طريقه پيدا كردن سبل خود خوانده ، و اگر هر دو به يك معنا بود ، ديگر اين آيه معناى صحيحى نداشت .
* ( « جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذابِ اللَّه » ) * - يعنى ايمان آن قدر در نظرش خوار شده كه حكم عقل را بر اينكه از آزار و اذيت بايد دورى جست ، در باره اذيت مردم و عذاب خدا به يك اندازه مىپندارد ، و به همين جهت وقتى ايمانش باعث آزار ديدنش شد ، با خود مىگويد :
هيچ عقلى به من نگفته كه تو خودت را به خاطر ايمان به خدا به زحمت و عذاب بيفكنى ، آن گاه از ايمان چشم مىپوشد ، و به شرك مىگرايد ، تا مبادا مردم اذيتش كنند .
و حال آنكه اين پندار بسيار غلط است ، براى اينكه عذاب و شكنجه اى كه كفار به او بدهند اندك و تمام شدنى است ، بالأخره روزى از شر آنان خلاص مىشود ، و لو اينكه زير
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 20 ، ص 139 .
( 2 ) وا حسرتا بر آنچه من در جنب خدا از دست دادم . سوره زمر ، آيه 56 .
( 3 ) كسانى كه در راه ما جهاد كنند . سوره عنكبوت ، آيه 69 .
( 4 ) تفسير فخر رازى ، ج 25 ، ص 38 .
( 5 ) و كسانى كه هجرت كردند ، و از خانه و زندگى بيرون شدند ، و در راه من شكنجه ديدند سوره آل عمران ، آيه 195 .